Afet y\u00f6netiminin T\u00fcrkiye\u2019de geli\u015ftirilmesinden sorumlu olan \u00fc\u00e7 ana organ bulunmaktad\u0131r. Bunlar, Ba\u015fbakanl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 olan “T\u00fcrkiye Acil Durum Y\u00f6netimi Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc” (TAY), \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na ba\u011fl\u0131 olan “Sivil Savunma Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc” (SSGM) ve Bay\u0131nd\u0131rl\u0131k ve \u0130sk\u00e2n Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019na ba\u011fl\u0131 olan “Afet \u0130\u015fleri Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc”d\u00fcr (AFET). Bir sivil toplum kurulu\u015fu olan T\u00fcrkiye K\u0131z\u0131lay Derne\u011fi, \u00fclkenin afet y\u00f6netim sistemi i\u00e7erisinde, \u00f6nemli g\u00f6rev ve sorumluluklar y\u00fcklenmi\u015f olan bir kurumdur. Bu sunu\u015fta T\u00fcrkiye\u2019deki afet y\u00f6netim sistemi hakk\u0131nda detayl\u0131 bilgi verilmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Afet – Risk<\/h1>\n\n\n\n
\u0130nsanlar\u0131n beklemedi\u011fi ve kontrol edemedi\u011fi b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki do\u011fal olaylara do\u011fal tehlike denir. Do\u011fal tehlikeler insanlar\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 ve aktivitelerini tehdit ederek, ya\u015fam\u0131nda \u00f6nemli de\u011fi\u015fikliklere neden olabilirler.<\/p>\n\n\n\n
Bir do\u011fal tehlike, insanlar\u0131n mallar\u0131na zarar verdi\u011finde veya onlar\u0131n yaralanmas\u0131na ve\/veya \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden oldu\u011funda Do\u011fal Afet\u2019e d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
Her insan ya\u015fam\u0131 boyunca en az bir kez bir do\u011fal afetle ve onlar\u0131n etkileriyle kar\u015f\u0131la\u015fabiliyor. 2001 y\u0131l\u0131nda d\u00fcnyada, do\u011fal afetler 25.000 insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne ve 40 milyar Euro zarara neden olmu\u015ftur. Ne yaz\u0131k ki, do\u011fal afetlerden kaynaklanan kay\u0131plar dramatik bir \u015fekilde artmaktad\u0131r (Learn-hazards, 2008).<\/p>\n\n\n\n
Do\u011fal afetlerin a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde g\u00f6r\u00fclen do\u011frudan etkilerinin yan\u0131 s\u0131ra, bir\u00e7ok dolayl\u0131 etkisi de mevcuttur. Dolayl\u0131 etkiler a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde g\u00f6r\u00fclmemesine ra\u011fmen, bir afetin zararlar\u0131n\u0131n giderilebilmesi i\u00e7in y\u0131llarca harcama yap\u0131lmas\u0131 gerekebilmektedir. Zararlar\u0131n tamamen giderilmesi m\u00fcmk\u00fcn olmay\u0131p, tehlikeler ya\u015fam tarz\u0131m\u0131z\u0131 de\u011fi\u015ftirebilirler (Learn-hazards, 2008).<\/p>\n\n\n\n
\u0130nsan aktiviteleri bazen do\u011fal tehlikelerin frekanslar\u0131n\u0131 ve etkilerini artt\u0131rabildi\u011fi i\u00e7in do\u011fal afetleri tan\u0131mak son derece \u00f6nemlidir. \u00d6rne\u011fin, durays\u0131z bir yamaca bina yapmak, yamaca etkiyen y\u00fcklerin artmas\u0131na ve yamac\u0131n kayma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n armas\u0131na neden olacakt\u0131r. Do\u011fal tehlikelerin ya\u015fam\u0131m\u0131zdaki etkilerini azaltman\u0131n birinci a\u015famas\u0131 bir do\u011fal tehlikenin ne zaman, nerede, ni\u00e7in ve nas\u0131l olaca\u011f\u0131n\u0131 anlamakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Katastrofik do\u011fa olaylar\u0131na neden olan ba\u015fl\u0131ca fakt\u00f6rleri anlamak i\u00e7in bilim insanlar\u0131 sorunu disiplinler aras\u0131 bir yolla tan\u0131mlamak zorundad\u0131r. Do\u011fal tehlikelerle ilgili sorunlar\u0131 ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki y\u00f6ntemler kullan\u0131l\u0131r:<\/p>\n\n\n\n
- : Bilim insanlar\u0131 bir do\u011fal tehlikenin nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Bunu ba\u015farabilmek i\u00e7in bilim insanlar\u0131, do\u011fal afete neden olan fakt\u00f6rleri ara\u015ft\u0131r\u0131rlar ve afet olu\u015fum s\u00fcrecini modellerler. Burada ama\u00e7, farkl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin ger\u00e7ek durumlara uygulanabilirli\u011fini ortaya koymakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin, d\u00fcnyan\u0131n en aktif faylar\u0131ndan birisi olan Kuzey Anadolu Fay Zonu (KAFZ) \u00fczerinde yo\u011fun ara\u015ft\u0131rmalar halen devam etmektedir. Aktif faylar boyunca deprem olu\u015fum mekanizmas\u0131 hakk\u0131ndaki bilgilerimizin artt\u0131r\u0131lmas\u0131 bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n ama\u00e7lar\u0131ndan birisidir. KAFZ hakk\u0131ndaki yerel bilgilerin anla\u015f\u0131lmas\u0131, benzer di\u011fer alanlardaki sismik tehlikenin tan\u0131mlanmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilir.<\/li>
- : Uygulamal\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar temel ara\u015ft\u0131rmalardan elde edilen sonu\u00e7lar\u0131n \u00e7e\u015fitli yollarla g\u00fcnl\u00fck ya\u015fama uygulanmas\u0131n\u0131 sa\u011flarlar. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar riski azaltabilmek i\u00e7in bilimsel sonu\u00e7lar\u0131 kullan\u0131rlar. \u00d6rne\u011fin, heyelan mekanizmalar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik geli\u015fmeler m\u00fchendislere yava\u015f veya ani geli\u015febilecek heyelanlara kar\u015f\u0131 daha b\u00fcy\u00fck, daha dayan\u0131kl\u0131 yap\u0131lar\u0131n tasar\u0131m\u0131nda yard\u0131mc\u0131 olur.<\/li>
- : <\/strong>\u00c7o\u011fu<\/strong> zaman, do\u011fal afetler birbirleriyle ili\u015fkilidir. Bir do\u011fal afet bir di\u011ferini izleyebilir. \u00d6rne\u011fin, bir volkanik patlama dikkate de\u011fer bir depreme veya tsunamiye neden olabilir, bunlar\u0131 takiben yang\u0131nlar, ta\u015fk\u0131nlar veya heyelanlar geli\u015febilir. Bilim insanlar\u0131 bu etkile\u015fimler aras\u0131ndaki \u015fifreleri \u00e7\u00f6zmeyi ve birle\u015fik tehlikelerden kaynaklanan kay\u0131plar\u0131 azaltmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/li><\/ol>\n\n\n\n
Afetler genel olarak 2 ba\u015fl\u0131kta incelenir.<\/p>\n\n\n\n
- Jeolojik tehlikeler<\/li>
- Atmosferik tehlikeler<\/strong><\/strong><\/li><\/ol>\n\n\n\n
Afet t\u00fcrleri bu iki ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda da belirli b\u00f6l\u00fcmlere ayr\u0131lmaktad\u0131r. Bu ara\u015ft\u0131rmada jeolojik riskleri ve bu risklerin detaylar\u0131n\u0131 y\u00fczeysel olarak irdelemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Ara\u015ft\u0131rmada son olarak da afet y\u00f6netim sistemlerinden k\u0131saca bahsediliyor.<\/strong><\/p>\n\n\n\n
1. <\/strong>Jeolojik tehlikeler:<\/strong> Jeolojik fakt\u00f6rlerle ilgili tehlikeleri kapsar:<\/p>\n\n\n\n
Bu tehlikeler:<\/p>\n\n\n\n
- Depremler<\/li>
- Heyelanlar<\/li>
- Hidrolojik – meteorolojik risk<\/li>
- Nehir ta\u015fk\u0131nlar\u0131<\/li>
- \u00c7\u0131\u011f<\/li>
- Kurakl\u0131k<\/li>
- \u00c7\u00f6lle\u015fme<\/li>
- K\u00fcresel \u0131s\u0131nma<\/li>
- Tsunami<\/li>
- Volkanlar<\/li><\/ol>\n\n\n\n
2. <\/strong>Atmosferik tehlikeler:<\/strong> Atmosferik fakt\u00f6rlerle ilgili tehlikeleri kapsar:<\/p>\n\n\n\n
Bu tehlikeler:<\/p>\n\n\n\n
- Yang\u0131nlar<\/li>
- Y\u0131ld\u0131r\u0131ml\u0131 f\u0131rt\u0131nalar<\/li>
- Kar ve buz<\/li>
- Sis<\/li><\/ol>\n\n\n\n
<\/strong><\/p>\n\n\n\nDEPREM R\u0130SK\u0130<\/h1>\n\n\n\n
D\u00fcnyan\u0131n olu\u015fumundan beri, sismik y\u00f6nden aktif bulunan b\u00f6lgelerde depremlerin ard\u0131\u015f\u0131kl\u0131 olarak olu\u015ftu\u011fu ve sonucundan da milyonlarca insan\u0131n ve bar\u0131naklar\u0131n yok oldu\u011fu bilinmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Bilindi\u011fi gibi yurdumuz d\u00fcnyan\u0131n en etkin deprem ku\u015faklar\u0131ndan birinin \u00fczerinde bulunmaktad\u0131r. Ge\u00e7mi\u015fte yurdumuzda bir\u00e7ok y\u0131k\u0131c\u0131 depremler oldu\u011fu gibi, gelecekte de s\u0131k s\u0131k olu\u015facak depremlerle b\u00fcy\u00fck can ve mal kayb\u0131na u\u011frayaca\u011f\u0131m\u0131z bir ger\u00e7ektir.<\/p>\n\n\n\n
Deprem B\u00f6lgeleri Haritas\u0131’na g\u00f6re, yurdumuzun % 92’sinin deprem b\u00f6lgeleri i\u00e7erisinde oldu\u011fu, n\u00fcfusumuzun % 95’inin deprem tehlikesi alt\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve ayr\u0131ca b\u00fcy\u00fck sanayi merkezlerinin % 98’i ve barajlar\u0131m\u0131z\u0131n % 93’\u00fcn\u00fcn deprem b\u00f6lgesinde bulundu\u011fu bilinmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Son 58 y\u0131l i\u00e7erisinde depremlerden, 58.202 vatanda\u015f\u0131m\u0131z hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f, 122.096 ki\u015fi yaralanm\u0131\u015f ve yakla\u015f\u0131k olarak 411.465 bina y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f veya a\u011f\u0131r hasar g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Sonu\u00e7 olarak denilebilir ki, depremlerden her y\u0131l ortalama 1.003 vatanda\u015f\u0131m\u0131z \u00f6lmekte ve 7.094 bina y\u0131k\u0131lmaktad\u0131r (DAD, 2001).<\/p>\n\n\n\n
DEPREM NED\u0130R?<\/h4>\n\n\n\n
Yerkabu\u011fu i\u00e7indeki k\u0131r\u0131lmalar nedeniyle ani olarak ortaya \u00e7\u0131kan titre\u015fimlerin dalgalar halinde yay\u0131larak ge\u00e7tikleri ortamlar\u0131 ve yer y\u00fczeyini sarsma olay\u0131na “Deprem” denir.<\/p>\n\n\n\n
Deprem, insan\u0131n hareketsiz kabul etti\u011fi ve g\u00fcvenle aya\u011f\u0131n\u0131 bast\u0131\u011f\u0131 topra\u011f\u0131n da oynayaca\u011f\u0131n\u0131 ve \u00fczerinde bulunan t\u00fcm yap\u0131lar\u0131nda hasar g\u00f6r\u00fcp, can kayb\u0131na u\u011frayacak \u015fekilde y\u0131k\u0131labileceklerini g\u00f6steren bir do\u011fa olay\u0131d\u0131r (DAD, 2001).<\/p>\n\n\n\n
Depremin nas\u0131l olu\u015ftu\u011funu, deprem dalgalar\u0131n\u0131n yeryuvar\u0131 i\u00e7inde ne \u015fekilde yay\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131, \u00f6l\u00e7\u00fc aletleri ve y\u00f6ntemlerini, kay\u0131tlar\u0131n de\u011ferlendirilmesini ve deprem ile ilgili di\u011fer konular\u0131 inceleyen bilim dal\u0131na “Sismoloji” denir (DAD, 2001) (\u015eekil – 1).<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/yer-kabugu-hareketi.png?v=1658005790\")
<\/a>\u015eekil <\/a>1 – Yer Kabu\u011fu Hareketinin \u015eematik Anlat\u0131m\u0131 (DAD, 2001).<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n DEPREM\u0130N OLU\u015e NEDENLER\u0130 VE FAYLAR<\/h4>\n\n\n\n
D\u00fcnyan\u0131n i\u00e7yap\u0131s\u0131 konusunda, jeolojik ve jeofizik \u00e7al\u0131\u015fmalar sonucu elde edilen verilerin destekledi\u011fi bir yery\u00fcz\u00fc modeli bulunmaktad\u0131r. Bu modele g\u00f6re, yerk\u00fcrenin d\u0131\u015f k\u0131sm\u0131nda yakla\u015f\u0131k 70-100 km kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda olu\u015fmu\u015f bir ta\u015f k\u00fcre (Litosfer) vard\u0131r. K\u0131talar ve okyanuslar bu ta\u015fk\u00fcrede yer al\u0131r. Litosfer ile \u00e7ekirdek aras\u0131nda kalan ve kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 2.900 km olan ku\u015fa\u011fa Manto ad\u0131 verilir. Manto’nun alt\u0131ndaki \u00e7ekirde\u011fin Nikel-Demir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131ndan olu\u015ftu\u011fu kabul edilmektedir. Yerin, y\u00fczeyden derine gidildik\u00e7e \u0131s\u0131n\u0131n artt\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Enine deprem dalgalar\u0131n\u0131n yerin \u00e7ekirde\u011finde yay\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 olgusundan giderek \u00e7ekirde\u011fin s\u0131v\u0131 bir ortam olmas\u0131 gerekti\u011fi sonucuna var\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Manto genelde kat\u0131 olmakla beraber y\u00fczeyden derine inildik\u00e7e i\u00e7inde yerel s\u0131v\u0131 ortamlar\u0131 bulundurmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ta\u015fk\u00fcre’nin alt\u0131nda Astenosfer denilen yumu\u015fak \u00dcst Manto bulunmaktad\u0131r. Burada olu\u015fan kuvvetler, \u00f6zellikle konveksiyon ak\u0131mlar\u0131 nedeni ile ta\u015f kabuk par\u00e7alanmakta ve bir\u00e7ok “Levha”lara b\u00f6l\u00fcnmektedir. \u00dcst Manto’da olu\u015fan konveksiyon ak\u0131mlar\u0131, radyoaktivite nedeni ile olu\u015fan y\u00fcksek \u0131s\u0131ya ba\u011flanmaktad\u0131r. Konveksiyon ak\u0131mlar\u0131 yukar\u0131lara y\u00fckseldik\u00e7e ta\u015f yuvarda gerilmelere ve daha sonra da zay\u0131f zonlar\u0131n k\u0131r\u0131lmas\u0131yla levhalar\u0131n olu\u015fmas\u0131na neden olmaktad\u0131r. Halen 10 kadar b\u00fcy\u00fck levha ve \u00e7ok say\u0131da k\u00fc\u00e7\u00fck levhalar vard\u0131r. Bu levhalar \u00fczerinde duran k\u0131talarla birlikte, Astenosfer \u00fczerinde sal gibi y\u00fczmekte olup, birbirlerine g\u00f6re insanlar\u0131n hissedemeyece\u011fi bir h\u0131zla hareket etmektedirler.<\/p>\n\n\n\n
Konveksiyon ak\u0131mlar\u0131n\u0131n y\u00fckseldi\u011fi yerlerde levhalar birbirlerinden uzakla\u015fmakta ve buradan \u00e7\u0131kan s\u0131cak magmada okyanus ortas\u0131 s\u0131rtlar\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Levhalar\u0131n birbirlerine de\u011fdikleri b\u00f6lgelerde s\u00fcrt\u00fcnmeler ve s\u0131k\u0131\u015fmalar olmakta, s\u00fcrt\u00fcnen levhalardan biri a\u015fa\u011f\u0131ya Manto’ya batmakta ve eriyerek yitme zonlar\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Konveksiyon ak\u0131mlar\u0131n\u0131n neden oldu\u011fu bu ard\u0131\u015f\u0131kl\u0131 olay ta\u015fk\u00fcrenin alt\u0131nda devam edip gitmektedir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130\u015fte yerkabu\u011funu olu\u015fturan levhalar\u0131n birbirine s\u00fcrt\u00fcnd\u00fckleri, birbirlerini s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rd\u0131klar\u0131, birbirlerinin \u00fcst\u00fcne \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 ya da alt\u0131na girdikleri bu levhalar\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 d\u00fcnyada depremlerin olduklar\u0131 yerler olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. D\u00fcnyada olan depremlerin hemen b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu bu levhalar\u0131n birbirlerini zorlad\u0131klar\u0131 levha s\u0131n\u0131rlar\u0131nda dar ku\u015faklar \u00fczerinde olu\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Yukar\u0131da, yerkabu\u011funu olu\u015fturan “Levha”lar\u0131n, Astenosfer deki konveksiyon ak\u0131mlar\u0131 nedeniyle hareket halinde olduklar\u0131n\u0131 ve bu nedenle birbirlerini ittiklerini veya birbirlerinden a\u00e7\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 ve bu olaylar\u0131n meydana geldi\u011fi zonlar\u0131n da deprem b\u00f6lgelerini olu\u015fturdu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftik.<\/p>\n\n\n\n
Birbirlerini iten ya da di\u011ferinin alt\u0131na giren iki levha aras\u0131nda, harekete engel olan bir s\u00fcrt\u00fcnme kuvveti vard\u0131r. Bir levhan\u0131n hareket edebilmesi i\u00e7in bu s\u00fcrt\u00fcnme kuvvetinin giderilmesi gerekir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130tilmekte olan bir levha ile bir di\u011fer levha aras\u0131nda s\u00fcrt\u00fcnme kuvveti a\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman bir hareket olu\u015fur. Bu hareket \u00e7ok k\u0131sa bir zaman biriminde ger\u00e7ekle\u015fir ve \u015fok niteli\u011findedir. Sonunda \u00e7ok uzaklara kadar yay\u0131labilen deprem (sars\u0131nt\u0131) dalgalar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. Bu dalgalar ge\u00e7ti\u011fi ortamlar\u0131 sarsarak ve depremin olu\u015f y\u00f6n\u00fcnden uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a enerjisi azalarak yay\u0131l\u0131r. Bu s\u0131rada yery\u00fcz\u00fcnde, bazen g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclebilen, kilometrelerce uzanabilen ve FAY ad\u0131 verilen arazi k\u0131r\u0131klar\u0131 olu\u015fabilir. Bu k\u0131r\u0131klar bazen yery\u00fcz\u00fcnde g\u00f6zlenemez, y\u00fczey tabakalar\u0131 ile gizlenmi\u015f olabilir. Bazen de eski bir depremden olu\u015fmu\u015f ve yery\u00fcz\u00fcne kadar \u00e7\u0131km\u0131\u015f, ancak zamanla \u00f6rt\u00fclm\u00fc\u015f bir fay yeniden oynayabilir.<\/p>\n\n\n\n
Depremlerinin olu\u015fumunun bu \u015fekilde ve “Elastik Geri Sekme Kuram\u0131” ad\u0131 alt\u0131nda anlat\u0131m\u0131 1911 y\u0131l\u0131nda Amerikal\u0131 Reid taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve laboratuarlarda da denenerek ispatlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bu kurama g\u00f6re, herhangi bir noktada, zamana ba\u011f\u0131ml\u0131 olarak, yava\u015f yava\u015f olu\u015fan birim deformasyon birikiminin elastik olarak depolad\u0131\u011f\u0131 enerji, kritik bir de\u011fere eri\u015fti\u011finde, fay d\u00fczlemi boyunca var olan s\u00fcrt\u00fcnme kuvvetini yenerek, fay \u00e7izgisinin her iki taraf\u0131ndaki kaya\u00e7 bloklar\u0131n\u0131n birbirine g\u00f6reli hareketlerini olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu olay ani yer de\u011fi\u015ftirme hareketidir. Bu ani yer de\u011fi\u015ftirmeler ise bir noktada biriken birim deformasyon enerjisinin a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131, bo\u015falmas\u0131, di\u011fer bir deyi\u015fle mekanik enerjiye d\u00f6n\u00fc\u015fmesi ile ve sonu\u00e7 olarak yer katmanlar\u0131n\u0131n k\u0131r\u0131lma ve y\u0131rt\u0131lma hareketi ile olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Asl\u0131nda kayalar\u0131n, \u00f6nceden bir birim yer de\u011fi\u015ftirme birikimine u\u011framadan k\u0131r\u0131lmalar\u0131 olanaks\u0131zd\u0131r. Bu birim yer de\u011fi\u015ftirme hareketlerini, hareketsiz g\u00f6r\u00fclen yerkabu\u011funda, \u00fcst mantoda olu\u015fan konveksiyon ak\u0131mlar\u0131 olu\u015fturmakta, kayalar belirli bir deformasyona kadar dayan\u0131kl\u0131l\u0131k g\u00f6sterebilmekte ve sonrada k\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. \u0130\u015fte bu k\u0131r\u0131lmalar sonucu depremler olu\u015fmaktad\u0131r. Bu olaydan sonra da kayalardan uzak zamandan beri birikmi\u015f olan gerilmelerin ve enerjinin bir k\u0131sm\u0131 ya da tamam\u0131 giderilmi\u015f olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7o\u011funlukla bu deprem olay\u0131 esnas\u0131nda olu\u015fan faylarda, elastik geri sekmeler (at\u0131m), fay\u0131n her iki taraf\u0131nda ve ters y\u00f6nde olu\u015fmaktad\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n
Faylar genellikle hareket y\u00f6nlerine g\u00f6re isimlendirilirler. Daha \u00e7ok yatay hareket sonucu meydana gelen faylara “Do\u011frultu At\u0131ml\u0131 Fay” denir. Fay\u0131n olu\u015fturdu\u011fu iki ayr\u0131 blo\u011fun birbirlerine g\u00f6reli olarak sa\u011fa veya sola hareketlerinden de bahsedilebilinir ki bunlar sa\u011f veya sol y\u00f6nl\u00fc do\u011frultulu at\u0131ml\u0131 faya bir \u00f6rnektir (\u015eekil-2).<\/p>\n\n\n\n
\n\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/normal-fay.jpg?v=1658005963\")
<\/a>normal fay<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n \n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/ters-fay.jpg?v=1658005979\")
<\/a>ters fay<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n \n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/atimli-fay.jpg?v=1658005984\")
<\/a>at\u0131ml\u0131 fay<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n \n\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Cokuntu.jpg?v=1658006044\")
<\/a>\u00c7\u00f6k\u00fcnt\u00fc: \u0130ki normal faylanma aras\u0131ndaki Blo\u011fun \u00e7\u00f6kmesi sonucu olu\u015fur<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n \n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Yukselti.jpg?v=1658006059\")
<\/a>Y\u00fckselti: \u0130ki normal faylanma aras\u0131nda Y\u00fcksekte kalan blo\u011fa denir<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n \u015eekil-2 Fay \u00e7e\u015fitleri ve olu\u015fumunu g\u00f6steren \u015fekiller (DAD, 2001)<\/p>\n\n\n\n
D\u00fc\u015fey hareketlerle meydana gelen faylara da “E\u011fim At\u0131ml\u0131 Fay” denir. Faylar\u0131n \u00e7o\u011funda hem yatay, hem de d\u00fc\u015fey hareket bulunabilir (DAD, 2001).<\/p>\n\n\n\n
DEPREM T\u00dcRLER\u0130<\/h3>\n\n\n\n
Depremler olu\u015f nedenlerine g\u00f6re de\u011fi\u015fik t\u00fcrlerde olabilir. D\u00fcnyada olan depremlerin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc yukar\u0131da anlat\u0131lan bi\u00e7imde olu\u015fmakla birlikte az miktarda da olsa ba\u015fka do\u011fal nedenlerle de olan deprem t\u00fcrleri bulunmaktad\u0131r. Yukar\u0131da anlat\u0131lan levhalar\u0131n hareketi sonucu olan depremler genellikle “Tektonik” depremler olarak nitelenir ve bu depremler \u00e7o\u011funlukla levhalar s\u0131n\u0131rlar\u0131nda olu\u015furlar. Yery\u00fcz\u00fcnde olan depremlerin % 90’\u0131 bu gruba girer. T\u00fcrkiye’de olan depremler de b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla tektonik depremlerdir. \u0130kinci tip depremler “Volkanik” depremlerdir. Bunlar volkanlar\u0131n p\u00fcsk\u00fcrmesi sonucu olu\u015furlar. Yerin derinliklerinde ergimi\u015f maddenin yery\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131ndaki fiziksel ve kimyasal olaylar sonucunda olu\u015fan gazlar\u0131n yapm\u0131\u015f olduklar\u0131 patlamalarla bu t\u00fcr depremlerin meydana geldi\u011fi bilinmektedir. Bunlar da yanarda\u011flarla ilgili olduklar\u0131ndan yereldirler ve \u00f6nemli zarara neden olmazlar. Japonya ve \u0130talya’da olu\u015fan depremlerin bir k\u0131sm\u0131 bu gruba girmektedir. Deniz i\u00e7inde olu\u015fan depremler ise tsunamilere neden olmaktad\u0131r (Foto-1).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Midway-2007-tsunami.jpg?v=1658006167\")
<\/a>Foto <\/a>1 – Midway 2007 tsunami (National weather service, 2007).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Bir ba\u015fka tip depremler de “\u00c7\u00f6k\u00fcnt\u00fc” depremlerdir. Bunlar yer alt\u0131ndaki bo\u015fluklar\u0131n (ma\u011fara), k\u00f6m\u00fcr ocaklar\u0131nda galerilerin, tuz ve jipsli arazilerde erime sonucu olu\u015fan bo\u015fluklar\u0131 tavan blo\u011funun \u00e7\u00f6kmesi ile olu\u015furlar. Hissedilme alanlar\u0131 yerel olup enerjileri azd\u0131r fazla zarar getirmezler. B\u00fcy\u00fck heyelanlar ve g\u00f6kten d\u00fc\u015fen meteorlar\u0131n da k\u00fc\u00e7\u00fck sars\u0131nt\u0131lara neden oldu\u011fu bilinmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Oda\u011f\u0131 deniz dibinde olan Derin Deniz Depremlerinden sonra, denizlerde k\u0131y\u0131lara kadar olu\u015fan ve bazen k\u0131y\u0131larda b\u00fcy\u00fck hasarlara neden olan dalgalar olu\u015fur ki bunlara (Tsunami) denir. Deniz depremlerinin \u00e7ok g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc Japonya’da Tsunami’den 1896 y\u0131l\u0131nda 30.000 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. (DAD, 2001).<\/p>\n\n\n\n
DEPREMLER\u0130N ETK\u0130LER\u0130 NELERD\u0130R?<\/h4>\n\n\n\n
D\u00fcnyada her g\u00fcn deprem olmaktad\u0131r, ancak bunlar\u0131n \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olup, hasara neden olmazlar. Bununla birlikte, b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerine ba\u011fl\u0131 olarak, depremler a\u011f\u0131r hasarlara ve can kay\u0131plar\u0131na yol a\u00e7abilirler (Foto-2). B\u00fcy\u00fck depremler, a\u015fa\u011f\u0131da belirtilen etkileriyle ciddi tahribata ve \u00f6nemli d\u00fczeyde can kayb\u0131na neden olurlar:<\/p>\n\n\n\n
- Fay (y\u00fczey) k\u0131r\u0131\u011f\u0131.<\/li>
- Sars\u0131c\u0131 yer hareketi (\u00f6rne\u011fin; sallanma).<\/li>
- Su bask\u0131n\u0131 (\u00f6rne\u011fin; Tsunami, baraj y\u0131k\u0131lmas\u0131).<\/li>
- De\u011fi\u015fik t\u00fcrde kal\u0131c\u0131 zemin deformasyonlar\u0131 (\u00f6rne\u011fin; s\u0131v\u0131la\u015fma, heyelan).<\/li>
- Yang\u0131n ve zararl\u0131 maddelerin a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131.<\/li><\/ul>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/adapazari-sivilasma.jpg?v=1658006227\")
<\/a>Foto <\/a>2 – Adapazar\u0131\u2019nda s\u0131v\u0131la\u015fma nedeniyle geriye yatm\u0131\u015f bir bina. Bunun gibi ikincil deprem etkileri depremin kendisinden daha \u00e7ok tahrip edici olabilmektedir (Anatolian, 1999)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Herhangi bir depremde yukar\u0131da belirtilen etkilerden herhangi biri bask\u0131n olabilir ve ge\u00e7mi\u015f depremlerde bu etkilerden herhangi biri hasara ve b\u00fcy\u00fck can kayb\u0131na neden olmu\u015ftur. Ancak \u00e7ok say\u0131da deprem dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bu etkiler aras\u0131nda sallanma en bask\u0131n olan etkidir ve yayg\u0131n \u015fekilde hasara neden olmu\u015ftur. Genel olarak depremlerin baz\u0131 olumlu y\u00f6nlerinin oldu\u011funu s\u00f6ylemek \u00e7ok zordur. Karar vericilerin uzun d\u00f6nemde depreme duyarl\u0131 b\u00f6lgelerde iyile\u015ftirme amac\u0131yla parasal kaynak bulma konusundaki \u00e7abalar\u0131n\u0131 da belirtmek gerekir (Sh\u0131eld, 2007).<\/p>\n\n\n\n
NE ZAMAN, NE \u015e\u0130DDETTE DEPREM OLAB\u0130L\u0130R?<\/h4>\n\n\n\n
Bu, bilim insanlar\u0131n\u0131 en fazla s\u0131k\u0131\u015ft\u0131ran ve tam olarak yan\u0131tlanamayan bir sorudur. Bu sorunun kesin bir yan\u0131t\u0131 yoktur. Yerel jeotektonik ko\u015fulara ba\u011fl\u0131d\u0131r. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar b\u00fcy\u00fck depremler i\u00e7in tekrarlanma aral\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar, b\u00f6ylece herhangi bir saha i\u00e7in tehlikeyi belirleme a\u00e7\u0131s\u0131ndan en uygun y\u00f6ntemi tan\u0131mlarlar. Bu amaca ula\u015fmak i\u00e7in bilim insanlar\u0131; sismoloji, jeoloji, arkeoloji vb. gibi bilim dallar\u0131ndan alabilecekleri t\u00fcm deste\u011fi kullan\u0131rlar (Sh\u0131eld, 2007).<\/p>\n\n\n\n
DEPREM\u0130N D\u0130\u011eER \u00d6ZELL\u0130KLER\u0130<\/h4>\n\n\n\n
Bazen b\u00fcy\u00fck bir deprem olmadan \u00f6nce k\u00fc\u00e7\u00fck sars\u0131nt\u0131lar olur. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck sars\u0131nt\u0131lara “\u00d6nc\u00fc Depremler” denilmektedir. B\u00fcy\u00fck bir depremin olu\u015fundan sonra da belki birka\u00e7 y\u00fcz adet k\u00fc\u00e7\u00fck deprem olmaya devam etmektedir. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck depremler “Art\u00e7\u0131 Depremler” olarak isimlendirilir ve b\u00fcy\u00fck depremin olu\u015f an\u0131na g\u00f6re bunlar\u0131n \u015fiddetinde ve say\u0131s\u0131nda azal\u0131m g\u00f6r\u00fcl\u00fcr (DAD, 2001).<\/p>\n\n\n\n
DEPREMLERE KAR\u015eI B\u0130L\u0130M NE YAPAB\u0130L\u0130R?<\/h4>\n\n\n\n
Deprem tehlikesiyle ilgili yakla\u015f\u0131m iki y\u00f6nl\u00fcd\u00fcr:<\/p>\n\n\n\n
\u00d6ncelikle; sismoloji, deprem jeolojisi vb. gibi temel alanlarda bilim insanlar\u0131:<\/p>\n\n\n\n
- Depreme neden olan fakt\u00f6rlerin belirlenmesi ve deprem k\u0131r\u0131\u011f\u0131n\u0131n geli\u015fiminin anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7aba g\u00f6sterirler.<\/li>
- Deprem tehlikesi olan alanlar\u0131n tan\u0131mlanmas\u0131 i\u00e7in jeolojik yap\u0131 \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rma yaparlar. Sismik zonlama, temel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re yap\u0131l\u0131r (Foto-3).<\/li><\/ul>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Oncu-ve-Artci-depremleri.jpg?v=1658006294\")
<\/a>Foto <\/a>3 – \u00d6nc\u00fc ve Art\u00e7\u0131 depremleri g\u00f6steren sismograf cihaz\u0131 verileri (DAD, 2001).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n \n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Depremin-sonuclari.jpg?v=1658006320\")
<\/a>Foto <\/a>4 – Depremin sonu\u00e7lar\u0131 (Anatolian, 1999).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n \u0130kinci a\u015famada; in\u015faat m\u00fchendisli\u011fi ve m\u00fchendislik jeolojisi alanlar\u0131nda yap\u0131lacak ara\u015ft\u0131rmalarla bilim insanlar\u0131 depremden kaynaklanan sars\u0131nt\u0131lara kar\u015f\u0131 daha dayan\u0131kl\u0131 yeni in\u015faat y\u00f6ntemlerini ve malzemelerini geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Yap\u0131 y\u00f6netmelikleri en g\u00fcncel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re s\u00fcrekli olarak de\u011fi\u015ftirilir ve adapte edilir (Sh\u0131eld, 2007).<\/p>\n\n\n\n
HEYELAN<\/h1>\n\n\n\n
Kayalardan d\u00f6k\u00fcnt\u00fc \u00f6rt\u00fcs\u00fcnden veya topraktan olu\u015fmu\u015f k\u00fctlelerin \u00e7ekimin etkisi alt\u0131nda yerlerinden koparak yer de\u011fi\u015ftirmesine Heyelan denir. Baz\u0131 heyelanlar b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla ger\u00e7ekle\u015ftikleri halde baz\u0131 heyelanlar daha yava\u015f ger\u00e7ekle\u015firler. Heyelanlar yery\u00fcz\u00fcnde \u00e7ok s\u0131k meydana gelen ve \u00e7ok yayg\u0131n bir k\u00fctle hareketi \u00e7e\u015fididir ve a\u015f\u0131nmada \u00f6nemli rol oynarlar. B\u00fcy\u00fck heyelanlar ayn\u0131 zamanda topografyada derin izler b\u0131rak\u0131rlar (Foto-5) (www.Diyadin.net, 2007).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/bolu-akma-1024x771.jpg?v=1658006418\")
<\/a>Foto <\/a>5 – Bolu; Akma (Murat, 2006).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Kayalardan, d\u00f6k\u00fcnt\u00fc \u00f6rt\u00fcs\u00fcnden veya topraktan olu\u015fmu\u015f k\u00fctlelerin, \u00e7ekimin etkisi alt\u0131nda yerlerinden koparak yer de\u011fi\u015ftirmesine heyelan denir (Foto-6).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/kaya-dusmesi.jpg?v=1658006440\")
<\/a>Foto <\/a>6 – Kaya d\u00fc\u015fmesi (G\u00fcm\u00fc\u015fhane, 2005).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n HEYELANA NEDEN OLAN ETKENLER<\/h2>\n\n\n\n
Kuvvetli E\u011fim <\/h4>\n\n\n\n
E\u011fimlerin fazla oldu\u011fu sahalarda heyelan riski artmaktad\u0131r. Baz\u0131 sahalarda fay yama\u00e7lar\u0131 dik e\u011fimlerin olu\u015fmas\u0131na neden olarak heyelanlar\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131rlar. Yine insanlar kanallar ve yollar a\u00e7arak yada yol ve maden kaz\u0131lar\u0131ndan \u00e7\u0131kan topraklar\u0131 denge a\u00e7\u0131s\u0131na eri\u015fmi\u015f bulunan yama\u00e7lar \u00fczerine atarak heyelan olu\u015fumuna neden olan ko\u015fullar\u0131 haz\u0131rlarlar. Gev\u015fek unsurlar\u0131n denge a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 her hangi bir nedenle a\u015ft\u0131\u011f\u0131 durumlarda heyelan olu\u015fur (Foto-7).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Heyelan.jpg?v=1658006501\")
<\/a>Foto <\/a>7 – Heyelan (Ozta\u015fk\u0131n, 2005).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Su \u0130le Doygunluk<\/h4>\n\n\n\n
Heyelanlar ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 veya zeminin \u0131slak oldu\u011fu mevsimlerde meydana gelirler.<\/p>\n\n\n\n
\u015eiddetli veya devaml\u0131 ya\u011fmurlar yahut karlar\u0131n erimesi, kayalar\u0131n i\u00e7ine bol miktarda suyun s\u0131zmas\u0131na olanak verir. Bunun sonucunda plastisite ve likidite s\u0131n\u0131rlar\u0131na eri\u015filir ve herhangi bir nedenle olu\u015fan sars\u0131nt\u0131 sonucunda heyelan meydana gelir. Su, ayr\u0131ca denge a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fclterek, a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 artt\u0131rarak ve s\u00fcrt\u00fcnmeyi azaltarak heyelan\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131r (Foto-8).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Asiri-doygun-zeminin-kaymasi.jpg?v=1658006623\")
<\/a>Foto <\/a>8 – A\u015f\u0131r\u0131 doygun zeminin kaymas\u0131 (TRT, 2008).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Kaya Yap\u0131s\u0131<\/h4>\n\n\n\n
Plastisite, likidite s\u0131n\u0131rlar\u0131 malzemenin yap\u0131s\u0131na s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00c7e\u015fitli kil t\u00fcrlerinde plastisite birbirine yak\u0131n ancak likidite de\u011ferleri birbirinden \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin bu bak\u0131mdan en d\u00fc\u015f\u00fck de\u011feri g\u00f6steren kaolin kili, en az su ile likidite s\u0131n\u0131r\u0131na eri\u015fen yani heyelana en uygun olan kil t\u00fcr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
\u00c7e\u015fitli depolarda az yada \u00e7ok kil vard\u0131r. Bunun oran\u0131 ve t\u00fcr\u00fc heyelan olay\u0131n\u0131 artt\u0131ran yada azaltan yani heyelanlar\u0131n yay\u0131l\u0131\u015f alanlar\u0131n\u0131 belirleyen ba\u015fl\u0131ca fakt\u00f6rlerden birisidir. Bu nedenle killi formasyonlar\u0131n, fli\u015f, marn ve t\u00fcf gibi depolar\u0131n yayg\u0131n oldu\u011fu sahalarda heyelan \u00e7ok fazla g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k kalker ve bazalt gibi kayalarda heyelan seyrek g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Tektonik Yap\u0131<\/a><\/h4>\n\n\n\n
Tektonik yap\u0131 ile heyelan ars\u0131nda \u00e7ok s\u0131k\u0131 bir ili\u015fki vard\u0131r. Tabakalar\u0131n yama\u00e7 e\u011fimine paralel olarak dalmalar\u0131, heyelanlar\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131r. \u00d6zellikle tabakalar aras\u0131nda killi bir seviyenin varl\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli rol oynar. Kar veya ya\u011fmur sular\u0131n\u0131n topra\u011fa s\u0131zmas\u0131 sonucunda plastik veya likit hale ge\u00e7en kil tabakas\u0131n\u0131n \u00fczerindeki k\u00fctleler \u00e7ekim g\u00fcc\u00fcne uyarak, toptan a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru kayabilirler. Kayalar\u0131n diyakl\u00e2zlarla derin ve s\u0131k bir \u015fekilde par\u00e7alanm\u0131\u015f olmas\u0131 da heyelan\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran ko\u015fullar ars\u0131nda say\u0131labilir.<\/p>\n\n\n\n
Heyelanlar, yukar\u0131da say\u0131lan nedenlerin birisi veya birka\u00e7\u0131n\u0131n etkisiyle olu\u015furlar ve bazen topografyada \u00e7ok \u00f6nemli de\u011fi\u015fikliklere neden olurlar. Kayan k\u00fctlenin koptu\u011fu yerde genellikle hilale benzer bir kopma yaras\u0131 olu\u015fmaktad\u0131r. Buradan ayr\u0131lan maddeler genellikle ak\u0131\u015f hareketini and\u0131ran \u015fekiller g\u00f6steren ve \u00e7o\u011fu kez \u00fczerinde kapal\u0131 \u00e7anak\u00e7\u0131klar bulunan bir y\u0131\u011f\u0131n halinde a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru yer de\u011fi\u015ftirirler ve heyelan k\u00fctlesinin g\u00f6vdesini olu\u015ftururlar.<\/p>\n\n\n\n
Bu k\u00fctle bazen bir akarsuyun yata\u011f\u0131n\u0131 t\u0131kayarak bir Heyelan Setti G\u00f6l\u00fc olu\u015fmas\u0131na yol a\u00e7ar. \u00d6rne\u011fin Tortum G\u00f6l\u00fc, heyelanla Tortum vadisinin t\u0131kanmas\u0131 sonucunda meydana gelmi\u015ftir. Ayr\u0131ca heyelanlar sonucunda, yama\u00e7larda tara\u00e7alara benzer basamaklar olu\u015fabilir (Foto-9) (www.Bilim.biz, 2006).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Blok-kaymasi.jpg?v=1658006671\")
<\/a>Foto <\/a>9 – Blok kaymas\u0131 (\u00d6zta\u015fk\u0131n, 2005).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n HEYELAN \u00c7E\u015e\u0130TLER\u0130<\/h3>\n\n\n\n
Genel olarak heyelan terimi ile a\u00e7\u0131klanan bu h\u0131zl\u0131 k\u00fctle hareketleri as\u0131l heyelanlar, g\u00f6\u00e7meler ve toprak kaymalar\u0131 olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 tipe ayr\u0131labilirler (Wikipedia, 2007).<\/p>\n\n\n\n
As\u0131l Heyelanlar<\/h4>\n\n\n\n
Bunlar\u0131n olu\u015fumunda su, haz\u0131rlay\u0131c\u0131 bir rol oynar. Fakat as\u0131l heyelan k\u00fctlesi, su ile hamurla\u015fm\u0131\u015f halde de\u011fildir. Kuru bir k\u00fctle halinde, fakat kaymaya uygun bir zemin \u00fczerinde yer de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. Bu tip heyelanlar \u00fclkemizde s\u0131k s\u0131k olu\u015furlar. Bu heyelanlar\u0131n en b\u00fcy\u00fck olanlar\u0131, genellikle bol ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 ve dik e\u011fimli sahalarda, \u00f6zellikle kuvvetle yar\u0131lm\u0131\u015f, nemli ve litoloji bak\u0131m\u0131ndan da elveri\u015fli olan Kuzey Anadolu da\u011fl\u0131k alan\u0131nda olu\u015fmu\u015ftur. Geyve, Ayanc\u0131k, Sinop \u00e7evresi, Ma\u00e7ka, Of-S\u00fcrmene ve Trabzon-Sera heyelanlar\u0131 bunlar\u0131n ba\u015fl\u0131calar\u0131ndand\u0131r (Wikipedia, 2007).<\/p>\n\n\n\n
Sera Heyelan\u0131, Trabzon \u015fehrinin 10 km kadar bat\u0131s\u0131nda Sera K\u00f6y\u00fc yak\u0131nlar\u0131nda 1950 y\u0131l\u0131nda olu\u015fmu\u015ftur. Heyelan\u0131n olu\u015fmas\u0131ndan bir hafta kadar \u00f6nce, Sera vadisinin dik yama\u00e7lar\u0131nda derin yar\u0131klar olu\u015fmu\u015f, topografya k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde baz\u0131 de\u011fi\u015fikliklere u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. Fakat as\u0131l heyelan, birka\u00e7 dakika gibi k\u0131sa bir zaman i\u00e7inde ve \u015fiddetli bir g\u00fcr\u00fclt\u00fc ile birlikte olu\u015fmu\u015ftur (Wikipedia, 2007).<\/p>\n\n\n\n
Bir k\u0131sm\u0131 ak\u0131\u015f \u015fekilleri g\u00f6steren, fakat as\u0131l olarak kayma y\u00fczeyleri boyunca yer de\u011fi\u015ftiren k\u00fctlenin ortalama uzunlu\u011fu 650 m. geni\u015fli\u011fi 350 m, kal\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ise 65 m. kadard\u0131r. B\u00f6ylece Sera heyelan\u0131 sonucunda 15 milyon m\u00b3 hacminde kaya ve d\u00f6k\u00fcnt\u00fc yer de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir. Bu heyelan k\u00fctlesi Sera deresinin vadisini t\u0131kam\u0131\u015f ve burada 4 km. uzunlu\u011funda, ortalama 150 m. geni\u015flikte ve 55 m. derinli\u011finde olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck bir set g\u00f6l\u00fc olu\u015fmu\u015ftur (Wikipedia, 2007).<\/p>\n\n\n\n
Ara\u015ft\u0131rmalar, bu heyelan\u0131n olu\u015fumunda normalden daha fazla ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 ge\u00e7en k\u0131\u015f mevsimi ile karlar\u0131n h\u0131zla erimesine neden olan F\u00f6hn karakterinde g\u00fcney r\u00fczg\u00e2rlar\u0131n\u0131n etkisi oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Bu yolla zemine \u00e7ok fazla oranda su s\u0131zm\u0131\u015ft\u0131r. Zaten bu sahada \u00e7\u00f6z\u00fclme \u00e7ok derinlerde oldu\u011fu gibi, andezitik kayalar ve yast\u0131k lavlar derin diyaklazlarla yar\u0131lm\u0131\u015f, aralar\u0131ndaki ba\u011flar gev\u015fektir. Bu durum, su ile doygunla\u015fan arazinin kaymas\u0131n\u0131 ayr\u0131ca kolayla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bundan ba\u015fka, yama\u00e7 e\u011fimlerinin \u00e7ok fazla olmas\u0131 ve \u00f6zellikle Sera deresinin yamac\u0131n alt k\u0131sm\u0131n\u0131 oymas\u0131 heyelan\u0131n olu\u015fumunda rol oynam\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r (Wikipedia, 2007).<\/p>\n\n\n\n
G\u00f6\u00e7meler<\/h4>\n\n\n\n
Heyelan\u0131n hareket bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131 bir ba\u015fka tipini olu\u015ftururlar. Bu tip heyelan bir ka\u015f\u0131\u011fa benzeyen konkav kopma y\u00fczeyleri boyunca d\u00f6nerek yer de\u011fi\u015ftiren k\u0131s\u0131mlardan olu\u015fur. Kayan k\u0131s\u0131mlardan her biri, geriye do\u011fru \u00e7arp\u0131l\u0131r. Bunu sonucunda, kayan k\u00fctlelerin ilksel e\u011fimleri de\u011fi\u015fir ve bunlar\u0131n y\u00fczeyleri kopma yaras\u0131n\u0131n bulundu\u011fu tarafa do\u011fru yeni bir e\u011fim kazan\u0131r. Yama\u00e7lar\u0131n alt k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n akarsular, dalgalar gibi etkenler taraf\u0131ndan fazla oyulmas\u0131 g\u00f6\u00e7me \u015feklindeki heyelanlar\u0131n ba\u015fl\u0131ca sebebidir (Wikipedia, 2007). Falezlerin ve yama\u00e7lar\u0131n gerilemesi, menderes halkalar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fcmesi s\u0131ras\u0131nda alttan oyma s\u00fcrecine ba\u011fl\u0131 olarak s\u0131k s\u0131k g\u00f6\u00e7meler olu\u015fur. G\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f k\u00fctleler veya bloklar b\u00fcy\u00fck olduklar\u0131 durumda, bunlar aras\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6ller veya yama\u00e7larda tara\u00e7alara benzer sahanl\u0131klar olu\u015fur. K\u00fc\u00e7\u00fck ve B\u00fcy\u00fck \u00c7ekmece g\u00f6llerinin kenarlar\u0131nda ve bu iki g\u00f6l aras\u0131ndaki deniz k\u0131y\u0131s\u0131 boyunca bu t\u00fcr g\u00f6\u00e7melerin tipik \u00f6rnekleri yayg\u0131nd\u0131r (Wikipedia, 2007) (Foto-10).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Gocme.jpg?v=1658006703\")
<\/a>Foto <\/a>10 – G\u00f6\u00e7me (Mersin Belediyesi, 2007)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Toprak Kaymalar\u0131<\/h4>\n\n\n\n
Bunlar heyelan\u0131n, baz\u0131 bak\u0131mdan \u00e7amur ak\u0131nt\u0131lar\u0131na benzeyen bir t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Fakat \u00e7ok yava\u015f olu\u015fmalar\u0131, belli bir yata\u011fa ba\u011fl\u0131 olmamalar\u0131 ve i\u00e7erdikleri suyun \u00e7ok daha az olmas\u0131 gibi farklarla \u00e7amur ak\u0131nt\u0131lar\u0131ndan ayr\u0131l\u0131rlar. Geriye do\u011fru e\u011fimle\u015fme g\u00f6stermediklerinden dolay\u0131 da, yukar\u0131da a\u00e7\u0131klanan g\u00f6\u00e7melerden farkl\u0131 olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Toprak kaymalar\u0131, su ile doygun hale gelen ve bu \u015fekilde b\u00fct\u00fcn\u00fc ile kayganla\u015fan y\u00fczeysel depolar\u0131n, d\u00f6k\u00fcnt\u00fc \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn veya topraklar\u0131n yer ald\u0131\u011f\u0131 yama\u00e7larda olu\u015fur (Wikipedia, 2007).<\/p>\n\n\n\n
Bu \u015fekilde bir kopma yaras\u0131 ve k\u0131vaml\u0131 bir hamur gibi yer de\u011fi\u015ftiren bir heyelan k\u00fctlesi meydana gelir. Bu a\u00e7\u0131klamalardan anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere, toprak kaymalar\u0131 as\u0131l heyelandan daha y\u00fczeyseldir; asl\u0131nda toprak tabakas\u0131n\u0131 ve onun alt\u0131ndaki d\u00f6k\u00fcnt\u00fc \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fc ilgilendirir. Bu k\u00fctle hareketinin en yayg\u0131n oldu\u011fu sahalar, litoloji bak\u0131m\u0131ndan da uygun olmak ko\u015fulu ile nemli iklim b\u00f6lgeleridir.<\/p>\n\n\n\n
Heyelan ayn\u0131 zamanda toprak kaymas\u0131d\u0131r. Topra\u011f\u0131n yer de\u011fi\u015ftirmesinden olu\u015fur. Toprak alt\u0131 fidelerinin topraktan \u00e7\u0131kmas\u0131, ayn\u0131 zamanda topra\u011f\u0131n a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru inerek s\u00fcrt\u00fcnme kuvveti olu\u015fturmas\u0131na heyelan denir (Foto-11).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Akma.jpg?v=1658006738\")
<\/a>Foto <\/a>11 – Akma (Murat, 2007).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n K\u00dcTLE HAREKETLER\u0130<\/h3>\n\n\n\n
Kitle hareketleri ile ilgili bir\u00e7ok s\u0131n\u0131flama bulunmakla birlikte en \u00e7ok kullan\u0131lan s\u0131n\u0131flama Varnes 1978\u2019in yapm\u0131\u015f oldu\u011fudur (\u015eekil-3).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Kutle-hareketleri-siniflandirmasi.jpg?v=1658006777\")
<\/a>\u015eekil <\/a>3 – K\u00fctle hareketleri s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131 (Varnes, 1978).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n D\u00fc\u015fme<\/h4>\n\n\n\n
Deniz, g\u00f6l kenarlar\u0131ndan ve dik kaz\u0131 \u015fevlerinden, dik yama\u00e7lardan, ma\u011fara tavanlar\u0131ndan, sivri da\u011f doruklar\u0131ndan, \u00f6zellikle deniz kenar\u0131ndaki dik falezlerden, \u00f6zellikle s\u00fcreksizlik y\u00fczeyi ile s\u0131n\u0131rlanm\u0131\u015f m\u00fcnferit bloklar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fik boy ve \u00e7e\u015fitteki kaya veya zemin par\u00e7alar\u0131n\u0131n yer \u00e7ekimi etkisi ile a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru hareket ederek d\u00fc\u015fmesi olay\u0131d\u0131r (Foto-12,13).<\/p>\n\n\n\n
D\u00fc\u015fen malzemenin cinsine g\u00f6re, Kaya D\u00fc\u015fmesi, Moloz D\u00fc\u015fmesi, Zemin (Toprak) D\u00fc\u015fmesi gibi adlar alabilirler (\u015eekil-4).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Kutle-hareketlerinin-sekilleri.jpg?v=1658006810\")
<\/a>\u015eekil <\/a>4 – K\u00fctle hareketlerinin \u015fekilleri (D\u00f6nekli, 2004).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n \n\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Kaya-dusmesi-1.jpg?v=1658006855\")
<\/a>Foto <\/a>12 – Kaya d\u00fc\u015fmesi (\u00c7elik, 2001).<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n \n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Kaya-dusmesi-ABD.jpg?v=1658006858\")
<\/a>Foto <\/a>13 – Kaya d\u00fc\u015fmesi, ABD (Takvim gazetesi, 2005).<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n Devrilme<\/h4>\n\n\n\n
Fazlaca s\u00fcreksizlik i\u00e7eren kayalar\u0131n orijinal konumlar\u0131n\u0131n bozularak y\u0131k\u0131lmalar\u0131na \u201cDevrilme\u201d denilmektedir. Do\u011fada \u00e7e\u015fitli devrilme tipleri saptanm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fck\u00fclme Devrilmesi, Blok Devrilmesi veya her ikisinin kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 olan bir devrilme \u00e7e\u015fidi olu\u015fabilir (\u015eekil-5).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Devrilme-Turleri.jpg?v=1658007036\")
<\/a>\u015eekil <\/a>5 \u2013 Devrilme T\u00fcrleri (K\u0131l\u0131\u00e7, 2004).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Akma<\/h4>\n\n\n\n
Konsolide olmam\u0131\u015f (peki\u015fmemi\u015f) malzemelerin doygun veya kuru halde ve yava\u015f veya h\u0131zl\u0131 \u015fekilde yama\u00e7 boyunca k\u0131vaml\u0131 bir s\u0131v\u0131 gibi hareket etmeleri, akma durays\u0131zl\u0131\u011f\u0131na neden olmaktad\u0131r (\u015eekil-6).<\/p>\n\n\n\n
Kuru kumlar ile kil boyutundan moloz boyutuna kadar de\u011fi\u015fen malzemelerde bu t\u00fcr durays\u0131zl\u0131k geli\u015febilir ve kum akmas\u0131, \u00e7amur akmas\u0131 ve moloz akmas\u0131 \u015feklinde adland\u0131r\u0131l\u0131r (Foto-14).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Akma-Turleri.jpg?v=1658007069\")
<\/a>\u015eekil <\/a>6 \u2013 Akma T\u00fcrleri (\u00c7elik, 2004)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n \n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Camur-akmasi.jpg?v=1658007098\")
<\/a>Foto <\/a>14 – \u00c7amur akmas\u0131 (D\u00f6nekli, 2002)<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Kayma<\/h4>\n\n\n\n
Kayma, \u015fevi olu\u015fturan malzemede, belirgin bir y\u00fczey boyunca ve makaslama yenilmesine ba\u015fl\u0131 olarak, kaz\u0131 bo\u015flu\u011funa do\u011fru d\u00f6nel veya \u00f6telenmeli (d\u00fczlem \u00fczerinde) bir hareket sonucu meydana gelen bir durays\u0131zl\u0131k t\u00fcr\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n
\u015eevlerde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan en ayg\u0131n durays\u0131zl\u0131k t\u00fcr\u00fc olan kaymalar, D\u00f6nel, \u00d6telenmeli kaymalar olmak \u00fczere iki \u015fekilde geli\u015firler.<\/p>\n\n\n\n
Dairesel (d\u00f6nel) Kayma: Bu t\u00fcr kaymalar, dairesel (ka\u015f\u0131k \u015feklinde) y\u00fczeyler boyunca geli\u015fir ve hareket s\u0131ras\u0131nda kayan k\u00fctle geriye do\u011fru yatm\u0131\u015f bir konum kazan\u0131r. Kayma yava\u015f veya orta derecede bir h\u0131zla ve belirgin bir yenilme y\u00fczeyi boyunca meydana gelir (\u015eekil-7).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Kayma-Acisi-Ve-Duzlemleri.jpg?v=1658007152\")
<\/a>\u015eekil <\/a>7 \u2013 Kayma A\u00e7\u0131s\u0131 Ve D\u00fczlemleri (Ertu\u011frul, 2004).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Dairesel kayma; kil, silt, kum vb t\u00fcrdeki toprak zeminlerin yan\u0131 s\u0131ra, akarsu kanallar\u0131nda, yol yarmalar\u0131nda, dolgularda, at\u0131k y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131nda ve ileri derecede eklemli kaya k\u00fctlelerinde ve\/veya ileri derecede ayr\u0131\u015fm\u0131\u015f kaya\u00e7larda meydana gelir (\u015eekil-8) (Foto-15).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Kayma-Duzlemi.jpg?v=1658007176\")
<\/a>\u015eekil <\/a>8 \u2013 Kayma D\u00fczlemi (Ertu\u011frul, 2004).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n \n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Toprak-kaymasi.jpg?v=1658007206\")
<\/a>Foto <\/a>15 \u2013 Toprak kaymas\u0131 (JMO, 2005).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Bu t\u00fcr t\u00fcr durays\u0131zl\u0131klarda kaymalar, d\u00fcz veya \u00e7ok az ond\u00fclasyonlu bir y\u00fczey boyunca geli\u015fen makaslama yenilmesine ba\u011fl\u0131 olarak, malzemenin kayma y\u00fczeyine paralel \u015fekilde \u00f6ne do\u011fru hareketiyle geli\u015fir.<\/p>\n\n\n\n
Bu t\u00fcr durays\u0131zl\u0131klar kaya\u00e7 veya oprak zemin malzemesine oranla daha d\u00fc\u015f\u00fck makaslama dayan\u0131m\u0131na sahip olan s\u00fcreksizlik y\u00fczeyleri (tabakalanma, eklem, fay, makaslama zonu, \u015fistozite vb) boyunca meydana gelen, dolay\u0131s\u0131yla s\u00fcreksizlik denetimli durays\u0131zl\u0131klard\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u00d6telenmeli (D\u00fczlemsel) Kayma T\u00fcrleri;<\/h3>\n\n\n\n
D\u00fczlemsel Kayma<\/h4>\n\n\n\n
E\u011fimi \u015fev e\u011fiminden k\u00fc\u00e7\u00fck olan d\u00fc\u015f\u00fck dayan\u0131ml\u0131 zay\u0131f bir d\u00fczlem \u00fczerindeki k\u00fctlenin kaz\u0131 bo\u015flu\u011funa do\u011fru hareket etmesidir.<\/p>\n\n\n\n
Kama T\u00fcr\u00fc Kayma<\/h4>\n\n\n\n
Bu t\u00fcr durays\u0131zl\u0131k, kesi\u015fen iki s\u00fcreksizli\u011fin olu\u015fturdu\u011fu tetrahedral bir kama blo\u011funun, e\u011fimi \u015fevinkinden daha yat\u0131k olan kesi\u015fme hatt\u0131 boyunca \u00f6ne do\u011fru hareket etmesi sonucu meydana gelir.<\/p>\n\n\n\n
\u0130ki Veya \u00c7ok Y\u00fczeyli Kayma<\/h4>\n\n\n\n
Bu durays\u0131zl\u0131k t\u00fcr\u00fc, birden fazla s\u00fcreksizlik veya zay\u0131fl\u0131k y\u00fczeyi \u00fczerinde meydana gelir. \u00d6zellikle fay veya tabakalanma y\u00fczeylerinin birle\u015fmesi sonucu do\u011fal ortamlarda veya zay\u0131f zeminler \u00fczerinde yer alan pasa y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 ile dolgularda geli\u015febilen tipik bir durays\u0131zl\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Yanal Yay\u0131lma;<\/h4>\n\n\n\n
Bu t\u00fcr durays\u0131zl\u0131\u011f\u0131n meydana gelmesinde, makaslama ve \u00e7ekme \u00e7atlaklar\u0131n\u0131n e\u015flik etti\u011fi yanal bir geni\u015fleme hareketi rol oynamaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u0130ki t\u00fcr\u00fc bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Yanal Kaya Yay\u0131lmas\u0131<\/h4>\n\n\n\n
\u015eev yumu\u015fak bir malzemenin \u00fczerinde yer alan daha s\u0131k\u0131-sert birimden olu\u015fur.<\/p>\n\n\n\n
Yumu\u015fak malzeme \u015fevin d\u0131\u015f\u0131na do\u011fru plastik bir davran\u0131\u015f sergiler ve akma \u015feklindeki harekete ba\u011fl\u0131 olarak alttaki sert malzeme de bloklara ayr\u0131l\u0131r ve plastik malzeme taraf\u0131ndan ta\u015f\u0131narak bu harekete kat\u0131l\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Yanal Zemin Yay\u0131lmas\u0131<\/h4>\n\n\n\n
Bu durays\u0131zl\u0131k t\u00fcr\u00fc killi, g\u00f6receli olarak zay\u0131f ve s\u00fcn\u00fcml\u00fc bir malzeme i\u00e7inde y\u00fczer konumdaki sert ve eklemli b\u00fcy\u00fck kaya bloklar\u0131n\u0131n bu malzeme ile birlikte yava\u015f bir harekete maruz kalmas\u0131n\u0131 tan\u0131mlar. Y\u0131ll\u0131k hareket h\u0131z\u0131 10-25 mm aras\u0131nda de\u011fi\u015fir ve genellikle hareket kolay fark edilmez. A\u015f\u0131r\u0131 g\u00f6zenek suyu bas\u0131nc\u0131 hareketi etkileyen \u00f6nemli fakt\u00f6rlerden biridir.<\/p>\n\n\n\n
HEYELAN OLU\u015eTURAN FAKT\u00d6RLER<\/h3>\n\n\n\n
Heyelan gerek do\u011fal gerekse yapay fakt\u00f6rlerin etkisi alt\u0131nda meydana gelebilirler. B\u00f6lgenin jeolojik tarih\u00e7esi ve insan aktivitesi sonucu b\u00f6lgede meydana gelen de\u011fi\u015fiklikler \u015fevlerin dayan\u0131m\u0131n\u0131n bozulmas\u0131na etki eder.<\/p>\n\n\n\n
Ayr\u0131ca meydana gelen de kritik denge konumundaki yamac\u0131n stabilitesini bozarak kaymaya neden olabilmektedir. \u015eev stabilitesine etki eden en birincil fakt\u00f6r yer\u00e7ekimi etkisidir.<\/p>\n\n\n\n
Heyelana neden olan fakt\u00f6rler de\u011fi\u015fik \u015fekillerde s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olup d\u00f6rt ana fakt\u00f6r \u015funlard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n
a-) \u015eev a\u00e7\u0131s\u0131 (Topografya),<\/p>\n\n\n\n
b-) Ya\u011f\u0131\u015f, (Yo\u011fun ya\u011f\u0131\u015f, Ani kar erimesi)<\/p>\n\n\n\n
c-) Tekrar aktivite kazanabilecek eski heyelan k\u00fctlelerinin varl\u0131\u011f\u0131<\/p>\n\n\n\n
d-) Ana kaya ve onu \u00fczerleyen konsolide olmam\u0131\u015f birimlerin litolojik \u00f6zellikleri (Jeoloji),<\/p>\n\n\n\n
Heyelana neden olan fakt\u00f6rler;<\/p>\n\n\n\n
Jeolojik, Morfolojik, Fiziksel ve \u0130nsan aktivitesi olarak ayr\u0131labilmektedir.<\/p>\n\n\n\n
Fakat bu \u00e7al\u0131\u015fmada, i\u00e7 ve d\u0131\u015f nedenler olmak \u00fczere ikiye ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
D\u0131\u015f Nedenler<\/h4>\n\n\n\n
a- \u015eev ve yama\u00e7 eteklerinde yap\u0131lan kaz\u0131lar,<\/p>\n\n\n\n
b- \u015eev ve yama\u00e7 topuklar\u0131n\u0131n sular taraf\u0131ndan oyulmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n
c- A\u015f\u0131nma ile \u015fev e\u011fiminin artmas\u0131, yani \u015fev y\u00fcksekli\u011fini (H) ve \u015fev a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n (\u03b2) de\u011fi\u015fmesi<\/p>\n\n\n\n
d- Zemine do\u011fal ve yapay olarak ek y\u00fcklerin y\u00fcklenmesi,<\/p>\n\n\n\n
e- Zemin \u00fcst\u00fcndeki bitki \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn kald\u0131r\u0131lmas\u0131, y\u00fczey sular\u0131n\u0131n s\u0131zmas\u0131n\u0131n<\/p>\n\n\n\n
olayla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131<\/p>\n\n\n\n
f- \u00c7atlak ve fiss\u00fcrlerde sular\u0131n donmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n
g- Yapay patlamalar ve sars\u0131nt\u0131lar (dinamit patlat\u0131lmas\u0131 gibi) olarak verilebilir<\/p>\n\n\n\n
\u0130\u00e7 Nedenler<\/h4>\n\n\n\n
Bo\u015fluk suyu bas\u0131nc\u0131n\u0131n artmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n
b- \u015eev ve malzeme kohezyonunun azalmas\u0131,<\/p>\n\n\n\n
c- Kabarma ve \u015fi\u015fme bas\u0131n\u00e7lar\u0131<\/p>\n\n\n\n
Kar ve ya\u011fmur, yeralt\u0131 su d\u00fczeyinin de\u011fi\u015fmesine, \u015fev malzemesinin k\u0131smen ya da tamamen doygun s\u00fcspansiyon haline gelmesine ve dolay\u0131s\u0131yla bo\u015fluk suyu bas\u0131nc\u0131n\u0131n artmas\u0131na, i\u00e7sel s\u00fcrt\u00fcnmenin azalmas\u0131na neden olmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Bundan dolay\u0131, b\u00fcy\u00fck \u015fiddetli ya\u011f\u0131\u015flardan sonra olu\u015fur. Ayr\u0131ca su, zeminin birim hacim a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azalt\u0131r ve ince taneli kum zeminlerde kohezyonu sa\u011flayan y\u00fczeysel gerilimi azalt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
HEYELANLAR NE ZAMAN OLU\u015eUR?<\/h3>\n\n\n\n
Mevsimlere g\u00f6re genel da\u011f\u0131l\u0131m\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, heyelanlar\u0131n en \u00e7ok ilkbahar aylar\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc (yakla\u015f\u0131k % 64) tespit edilmi\u015ftir.5 Bu mevsimde heyelanlar\u0131n s\u0131k g\u00f6r\u00fclmesinin sebebi, karlar\u0131n erimesi ve ya\u011f\u0131\u015flar\u0131n bol olmas\u0131d\u0131r. Bir\u00e7ok tetikleyici fakt\u00f6r\u00fcn rol oynad\u0131\u011f\u0131 heyelanlar; birka\u00e7 saniye gibi k\u0131sa s\u00fcrede meydana gelebildi\u011fi gibi, \u00e7evredeki unsurlara ba\u011fl\u0131 olarak uzun s\u00fcrede de geli\u015febilmektedir.
2006 y\u0131l\u0131nda Filipinlerde meydana gelen ve yakla\u015f\u0131k 1.700 ki\u015finin \u00f6lmesine veya kaybolmas\u0131na; Endonezya\u2019da ise 80 evin toprak alt\u0131nda kalmas\u0131na ve en az 160 ki\u015finin \u00f6lmesine sebep olan heyelanlar, ani ortaya \u00e7\u0131kanlara misal verilebilir. Tetikleyici fakt\u00f6rlere ba\u011fl\u0131 geli\u015fen heyelanlara; 2005 y\u0131l\u0131nda Pakistan\u2019da 30.000 civar\u0131nda insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne, 50.000 civar\u0131nda insan\u0131n da yaralanmas\u0131na yol a\u00e7an 7,6 b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki bir zelzelenin tetiklemesiyle olu\u015fanlar \u00f6rnek verilebilir. Bu deprem neticesinde olu\u015fan heyelanlar yollar\u0131n kapanmas\u0131na ve ula\u015f\u0131m g\u00fc\u00e7l\u00fckleri olan b\u00f6lgelerde \u00f6l\u00fc ve yaral\u0131 say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131na sebebiyet vermi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\nHeyelanlar\u0131n, tam olarak ne zaman ve ne s\u0131kl\u0131kta olu\u015fabilece\u011fi bilinmese de, bu tabii afetleri ilmin metotlar\u0131yla takip etmek, \u00f6nlem almak ve zararlar\u0131n\u0131 en aza indirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde heyelanlar\u0131n nas\u0131l meydana geldi\u011fine ve heyelana hassas sahalar\u0131n hangileri oldu\u011funa dair \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131lmaktad\u0131r. Bu ama\u00e7la, hem yerinde saha \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, hem de uydu teknikleri kullan\u0131larak \u2018heyelan risk haritalar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131na h\u0131z verilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n
HEYELANDAN KORUNMAK M\u00dcMK\u00dcN M\u00dc?<\/h3>\n\n\n\n
Heyelanlar, d\u00fcnyan\u0131n her yerinde can ve mal kay\u0131plar\u0131na yol a\u00e7maktad\u0131r. Amerika Jeolojik Ara\u015ft\u0131rmalar Kurumu\u2019nun (USGS) bir ara\u015ft\u0131rma raporu neticesine g\u00f6re Amerika\u2019da 1985\u2019in son \u00fc\u00e7 ay\u0131nda heyelanlardan dolay\u0131 \u00f6len insan say\u0131s\u0131, son 20 y\u0131lda di\u011fer jeolojik afetlerden (zelzele, volkan patlamalar\u0131) \u00f6len insan say\u0131s\u0131ndan daha fazlad\u0131r. Yine son 20 y\u0131lda heyelanlardan kaynaklanan m\u00fclkiyet zararlar\u0131, zelzelelerden kaynaklananlara nispeten daha fazlad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Heyelanlar\u0131n sebep oldu\u011fu bu sosyal ve ekonomik kay\u0131plar, hassas bir pl\u00e2nlama ve idareyle azalt\u0131labilir. Heyelan riski m\u00fchendislik ve yerbilimleri ara\u015ft\u0131rmalar\u0131yla ve halk bilin\u00e7lendirilerek en aza indirilebilir. Bu \u00e7er\u00e7evede kanun ve y\u00f6netmeliklerle heyelanl\u0131 alanlara yap\u0131la\u015fma izni verilmeyece\u011fi vurgulan\u0131r ve bu ciddi bir \u015fekilde denetlenerek heyelan\u0131n zararlar\u0131 en aza indirilebilir. Jeologlar; jeolojik harita yaparak, heyelan olu\u015fmas\u0131 muhtemel alanlar\u0131 belirlerler ve y\u00fcksek riskli arazileri tespit ederek m\u00fchendislere, pl\u00e2nlamac\u0131lara, yap\u0131 denetim elemanlar\u0131na ve b\u00f6lge sakinlerine y\u00fcksek riskli alanlardan ka\u00e7\u0131nmalar\u0131 i\u00e7in gerekli bilgiyi sunarlar. Bu \u015fekilde; ev, okul, hastane, enerji hatt\u0131 ve yol gibi yap\u0131lar muhtemel heyelan riskli alanlardan uza\u011fa tesis edilebilir.<\/p>\n\n\n\n
H\u0130DROLOJ\u0130K ve METEOROLOJ\u0130K R\u0130SK<\/h1>\n\n\n\n
Sel ister b\u00fcy\u00fck nehirlerin k\u0131y\u0131s\u0131na yerle\u015fmi\u015f, ister da\u011f yama\u00e7lar\u0131nda ya\u015f\u0131yor olsun, isterse \u00e7\u00f6llerde bulunsun her yerdeki insanlar\u0131n rastlayabilece\u011fi t\u00fcrde bir do\u011fa olay\u0131d\u0131r. Yerle\u015filen yerlerdeki \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6r\u00fclme s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmesine ra\u011fmen \u00f6zellikle sel olay\u0131n\u0131 dikkate almadan kurulan altyap\u0131lar bu do\u011fa olay\u0131n\u0131n bir faciaya d\u00f6n\u00fc\u015fmesine neden olabilmektedir. \u00dclkemizde sadece 1995 y\u0131l\u0131nda \u00fc\u00e7 b\u00f6lgede g\u00f6r\u00fclen sel olay\u0131 160 ki\u015finin \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden olurken her y\u0131l can kayb\u0131na neden olmayan seller sonucu milyarlarca liral\u0131k ekonomik kay\u0131plar ya\u015fanmaktad\u0131r. Bu ama\u00e7la geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler sel riskini en aza indirmek i\u00e7in erken uyar\u0131 sistemleri geli\u015ftirerek \u00f6zellikle can kayb\u0131n\u0131 en aza indirmeyi ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131r (www.mustafaeryigit.com, 2007).<\/p>\n\n\n\n
Hidrolojik riskler ayn\u0131 zamanda meteoroloji ye de ba\u011fl\u0131d\u0131r. Sistem ya\u011f\u0131\u015flarla do\u011frudan ili\u015fkilidir. Ve bu kapsamda hidrolojik riskler hidro-meteorolojik risk olarak incelenebilir. Su her hal\u00fckarda bir risk olu\u015fturmakta d\u0131r. A\u015f\u0131r\u0131 ya\u011f\u0131\u015flar selle\u015fmelere neden olurken, ya\u011f\u0131\u015f olmayan b\u00f6lgelerde de kurakl\u0131k bir risk olu\u015fturur. Deprem ve sel felaketlerinden sonra ikinci dereceden do\u011fal afetlerden say\u0131lan \u00e7\u0131\u011f, her y\u0131l d\u00fcnyan\u0131n bir \u00e7ok yerinde \u00e7ok say\u0131da insan\u0131n hayat\u0131n\u0131 yitirmesine ve yerle\u015fim yerlerinde zarar g\u00f6rmesine neden olmaktad\u0131r (bilim ve teknik, 1997).<\/p>\n\n\n\n
Bunun i\u00e7in bu ba\u015fl\u0131kta nehir ta\u015fk\u0131nlar\u0131 ba\u015fta olmak \u00fczere ayn\u0131 zamanda; \u00c7\u0131\u011f, kurakl\u0131k, \u00c7\u00f6lle\u015fme, K\u00fcresel \u0131s\u0131nma, Tsunami gibi riskleri de irdeleyece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n
NEH\u0130R TA\u015eKINLARI<\/h2>\n\n\n\n
Meteorolojik nedenlerle kendili\u011finden geli\u015fen hallerde veya baraj kapaklar\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131yla nehrin normal yata\u011f\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na ta\u015farak \u00e7evreye zarar vermesi durumu su alt\u0131nda b\u0131rakarak, evleri ve altyap\u0131y\u0131 y\u0131karak etkili olur (Foto-16).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Nehir-taskini.jpg\")
<\/a>Foto <\/a>16 – Nehir ta\u015fk\u0131n\u0131 (Edirne Belediyesi, 2006).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n \u015eiddetli r\u00fczgarla birlikte tropikal f\u0131rt\u0131nalar ve harikeynler (hurrican) \u00f6zellikle Atlantik okyanusu k\u0131y\u0131lar\u0131nda kuvvetli k\u0131y\u0131 selleri olu\u015fturur. S\u00fcrekli ve \u015fiddetli r\u00fczgar b\u00fcy\u00fck bir dalgaya sebep olarak suyu karan\u0131n i\u00e7lerine kadar s\u00fcr\u00fckler. G\u00f6l b\u00f6lgelerinde de benzer atmosferik \u015fartlar veya depremler g\u00f6l seviyesinde de\u011fi\u015fimlere ve sellere sebep olur.<\/p>\n\n\n\n
Selin en s\u0131k rastlanan sebebi kuvvetli ve uzun s\u00fcreli ya\u011f\u0131\u015ft\u0131r. Seller kar erimesi sonucu olu\u015fan kuvvetli ak\u0131\u015flar veya drenaj kanallar\u0131n\u0131n t\u0131kanmas\u0131 sonucunda da meydana gelebilir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde rastlan\u0131lan en yayg\u0131n sebep ise; kuvvetli ya\u011fmur f\u0131rt\u0131nalar\u0131nda drenaj sistemlerindeki yetersizlik sonucu ana nehir kanallar\u0131n\u0131n tamamen dolu olmas\u0131 ile meydana gelen ta\u015fmalar sonucu olu\u015fan sellerdir. Da\u011fl\u0131k b\u00f6lgelerde ise seller kar erimesi veya ya\u011f\u0131\u015fla birle\u015fen kar suyundan meydana gelir. \u00c7ok nadir olarak da barajlar\u0131n \u00e7\u00f6kmesi ve ta\u015fmas\u0131ndan kaynaklanan sellere rastlan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Akarsular\u0131n suta\u015f\u0131ma miktar\u0131 de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterir. Bazen uzun s\u00fcre ya\u011f\u0131\u015f olmayan veya az ya\u011f\u0131\u015f alan bir alanda ak\u0131\u015flar yava\u015flar bazen de ayn\u0131 alanda ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 bir periyotta g\u00fc\u00e7l\u00fc ak\u0131\u015flar olabilir. Sellerin miktar\u0131ndaki de\u011fi\u015fkenlik ya\u011f\u0131\u015f\u0131n yo\u011funlu\u011funa, ya\u011f\u0131\u015f miktar\u0131na, kar erime oran\u0131na ve\/veya di\u011fer fakt\u00f6rlere ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
\u0130ki akarsu havzas\u0131 aras\u0131ndaki ya\u011f\u0131\u015f toplam\u0131 veya toplama alan\u0131ndaki depolama miktar\u0131 sel potansiyelinde \u00f6nemli rol oynar (Sivil Savunma, Do\u011fal Afetler ve Arama Kurtarma, 2008).<\/p>\n\n\n\n
Sele en \u00e7ok nehir yataklar\u0131ndan ta\u015fmalar sonucu rastlan\u0131r. (Foto-17) Ani ve kuvvetli ya\u011f\u0131\u015flar ve kar erimesi sonucu ta\u015fmalar olu\u015fmaktad\u0131r. Nehir yataklar\u0131na gelen suyun sele d\u00f6n\u00fc\u015fmesine yataklar\u0131n amac\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131 da \u00e7ok etkili olmaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00e7arp\u0131k kentle\u015fme sonucu dere yataklar\u0131n\u0131n gecekondula\u015fma b\u00f6lgesi haline gelmesi, a\u011fa\u00e7land\u0131r\u0131lmas\u0131, doldurulmas\u0131 veya nehir yataklar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesi sonucu her y\u0131l \u00fclkemizde b\u00fcy\u00fck mal ve hatta can kay\u0131plar\u0131na rastlanmaktad\u0131r (Foto-18).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Sel-akintilarinin-gucu.jpg\")
<\/a>Foto <\/a>17 – Sel ak\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n g\u00fcc\u00fc (Baran, 2006).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Da\u011fl\u0131k alanlarda ya\u011f\u0131\u015f ve tepelerdeki kar\u0131n erimesi sonucu dere yataklar\u0131 ta\u015f\u0131yamayaca\u011f\u0131 miktarda su ile dolar ve ani seller olu\u015fur. \u00d6zellikle da\u011f eteklerindeki yerle\u015fim yerleri i\u00e7in heyelan tehlikesi de yaratan bu seller olduk\u00e7a tehlikeli olmaktad\u0131r (Foto-19).<\/p>\n\n\n\n
\n\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Samsun-sellenme.jpg\")
<\/a>Foto <\/a>18 – Samsun sellenme (Sivil savunma, 2008).<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n \n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Samsun-sellenme-gucu.jpg\")
<\/a>Foto <\/a>19 – Sel ak\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n G\u00fcc\u00fc (Ate\u015f, 2002).<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n \u00c7I\u011e TEHL\u0130KES\u0130<\/h2>\n\n\n\n
\u00c7\u0131\u011f, genelde orman \u00f6rt\u00fcs\u00fc olmayan engebeli da\u011fl\u0131k b\u00f6l\u00fcmlerinde, orman \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn yok edili\u015finin etkisiyle da\u011fl\u0131k ve e\u011fimli arazilerde tabakalar halinde birikmi\u015f olan kar k\u00fctlesinin i\u00e7 ve d\u0131\u015f kuvvetler etkisinde da\u011f veya vadi taban\u0131na do\u011fru kaymas\u0131yla tan\u0131mlan\u0131r (Foto-20).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Cig.jpg\")
<\/a>Foto <\/a>20 – \u00c7\u0131\u011f (Zin, 2002).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n \u00c7\u0131\u011f\u0131n olu\u015fumunda y\u00f6renin topo\u011frafik ve meteorolojik ko\u015fullar\u0131 etkilidir. Kar gev\u015fek bir maddedir. Yama\u00e7ta as\u0131l\u0131 duran kar b\u00fcy\u00fck miktarda elastik gerilim enerjisi i\u00e7erir, \u00e7\u0131\u011f olaylar\u0131nda en b\u00fcy\u00fck etken yerde s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015f eski kar \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn \u00fczerine tipi sonucun taze kar\u0131n ya\u011fmas\u0131yla kal\u0131n, yeni bir tabakan\u0131n olu\u015fmas\u0131, kar \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn i\u00e7erdi\u011fi serbest su miktar\u0131na, arazinin \u00f6zelli\u011fine, kar katman\u0131n\u0131n yo\u011funlu\u011funa, kar \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn arazide bekleyi\u015f s\u00fcresine, kar tabakan\u0131n niteli\u011fi ve arazinin durumu en fazla \u00e7\u0131\u011f tehlikesini olu\u015fturmaktad\u0131r. E\u011fimli araziler g\u00fcneye bakan dik ve r\u00fczg\u00e2r alt\u0131 yama\u00e7lar \u015fiddetli bir kar tipisinden sonra 36 saatten fazla s\u00fcreyle hava s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 0 (s\u0131f\u0131r) derecenin \u00fczerinde olmas\u0131, mevcut eski kar \u00fcst\u00fcne yeniden 25 cm den fazla kar ya\u011fmas\u0131 ayr\u0131ca, tipi s\u0131ras\u0131nda h\u0131z\u0131 saniyede 7 km yi a\u015fan r\u00fczg\u00e2r\u0131n 24 saat s\u00fcreyle devam etmesi, mevcut kar \u00fcst\u00fcne g\u00fcne\u015fin a\u00e7\u0131p kar\u0131n h\u0131zla erimeye ba\u015flamas\u0131 meteorolojik a\u00e7\u0131dan \u00e7\u0131\u011f olu\u015fumu nedenleri aras\u0131nda say\u0131lmaktad\u0131r (Bilim ve Teknik Dergisi, 1997).<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye\u2019de \u00c7\u0131\u011f Problemi<\/h4>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye\u2019nin \u00f6zellikle kuzey-kuzeydo\u011fu ve do\u011fu kesimlerinde, \u00e7\u0131\u011f olay\u0131na uygun topografik ve meteorolojik ko\u015fullara sahip da\u011fl\u0131k alanlar mevcuttur. Ortalama y\u00fcksekli\u011fi 1000 m\u2019yi ge\u00e7en ve \u00e7\u0131\u011f olu\u015fumuna uygun alanlar\u0131n y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc bu b\u00f6lgeler i\u00e7inde \u00e7ok y\u00fcksek bir y\u00fczdeye sahiptir. Da\u011fl\u0131k alanlar\u0131n, T\u00fcrkiye y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fcn yakla\u015f\u0131k 1\/3\u2019\u00fcn\u00fc olu\u015fturdu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak, \u00e7\u0131\u011f olay\u0131n\u0131n meydana geldi\u011fi alanlar\u0131n yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n ne kadar b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131r. Bu b\u00f6lgelerde meydana gelen \u00e7\u0131\u011flar, yerle\u015fim yerlerini, yollar\u0131, turistik tesisleri ve di\u011fer b\u00fct\u00fcn devlet yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131 tehdit etmektedir. (Foto-21) \u00c7\u0131\u011f olay\u0131n\u0131n yerle\u015fim yerlerine etkisi her afet t\u00fcr\u00fc gibi sosyal ve ekonomik a\u00e7\u0131dan olmaktad\u0131r. \u00dclkemizde \u00e7\u0131\u011f afetinin, sosyal etkileri hakk\u0131nda fikir vermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan; 1958 y\u0131l\u0131ndan beri T\u00fcrkiye\u2019de AFET kay\u0131tlar\u0131na ge\u00e7mi\u015f 448 adet \u00e7\u0131\u011f olay\u0131ndaki can kay\u0131plar\u0131n\u0131n miktar\u0131 verilebilir. Bu kayb\u0131n en \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rne\u011fi, 1991-1992 k\u0131\u015f mevsiminde 328 ki\u015finin hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. \u00c7\u0131\u011f\u0131n sosyal etkisi sadece can kay\u0131plar\u0131 ile s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. \u00c7\u0131\u011fdan etkilenen alanlardaki maddi kay\u0131plar\u0131 kar\u015f\u0131layamayan insanlar\u0131n b\u00f6lgeden g\u00f6\u00e7 etmesi de bir sosyal sonu\u00e7tur. Ekonomik a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ise, b\u00f6lgede \u00e7\u0131\u011flar\u0131n verdi\u011fi hasarlar\u0131n k\u0131sa s\u00fcrede telafi edilememesinin getirdi\u011fi zorluklar nedeni ile olu\u015fan \u00fcretim ve i\u015f g\u00fcc\u00fc kay\u0131plar\u0131 giderek artmakta ve baz\u0131 b\u00f6lgelerin turizm potansiyeli dahi dolayl\u0131 olarak etkilenmektedir (Afet ar\u015fivi, 2008).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Cig-olusan-bolgede-cig-baslangic.jpg\")
<\/a>Foto <\/a>21 – \u00c7\u0131\u011f olu\u015fan b\u00f6lgede \u00e7\u0131\u011f ba\u015flang\u0131\u00e7 b\u00f6lgesi, \u00e7\u0131\u011f ak\u0131nt\u0131 b\u00f6lgesi, \u00e7\u0131\u011f durma b\u00f6lgesi g\u00f6steren \u015fekillendirme (www.meteor. gov.tr, 1998).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n \u00c7\u0131\u011flar\u0131n Olu\u015fma Nedenleri<\/h4>\n\n\n\n
\u00c7\u0131\u011flar\u0131n olu\u015fma nedenleri genel olarak 7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda incelenebilir:<\/p>\n\n\n\n
- Ya\u011f\u0131\u015f<\/li>
- R\u00fczgar<\/li>
- Yama\u00e7 e\u011fim a\u00e7\u0131s\u0131<\/li>
- Yama\u00e7 y\u00f6nelimi (Bak\u0131)<\/li>
- S\u0131cakl\u0131k<\/li>
- Zay\u0131f kar tabakalar<\/li>
- Yama\u00e7 \u00d6rt\u00fcs\u00fc<\/li><\/ol>\n\n\n\n
Bilim adamlar\u0131, k\u0131z\u0131l gezegenin y\u00fczeyinde meydana gelen \u00e7\u0131\u011f\u0131n foto\u011fraflar\u0131n\u0131 yay\u0131nlad\u0131. Bu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerin \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011funu belirten ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, Mars\u2019\u0131n y\u00fczeyinin son 1 milyon y\u0131ld\u0131r de\u011fi\u015fmedi\u011fine dikkat \u00e7ekti (Foto-22).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Mars-da-cig-dusmesi.jpg\")
<\/a>Foto <\/a>22 \u2013 Mars da \u00e7\u0131\u011f d\u00fc\u015fmesi, Uzay Foto\u011fraf\u0131 (Haber ajanslar\u0131, 2008).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n KURAKLIK<\/h2>\n\n\n\n
Kurakl\u0131k “Ya\u011f\u0131\u015flar\u0131n, kaydedilen normal seviyelerinin \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde alt\u0131na d\u00fc\u015fmesi sonucu, arazi ve su kaynaklar\u0131n\u0131n olumsuz etkilenmesine ve hidrolojik dengenin bozulmas\u0131na sebep olan do\u011fal olay” olarak tan\u0131mlanabilir (Foto-23) (BM\u00c7MS , 1997).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Kuraklik-ve-susuz-kalan-canlilar.jpg\")
<\/a>Foto <\/a>23 – Kurakl\u0131k ve susuz kalan canl\u0131lar (Stern raporu,2006).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Kurakl\u0131\u011f\u0131n niteliklerini a\u015fa\u011f\u0131daki gibi s\u0131ralayabiliriz:<\/p>\n\n\n\n
- Frekans<\/li>
- \u015eiddet<\/li>
- S\u00fcre<\/li>
- Etki Alan\u0131<\/li><\/ul>\n\n\n\n
Kurakl\u0131\u011f\u0131n \u00f6nemli \u00f6zellikleri ise \u015fu \u015fekilde s\u0131ralanabilir:<\/p>\n\n\n\n
- Ba\u015flang\u0131\u00e7 ve biti\u015finin belirsiz olu\u015fu<\/li>
- K\u00fcm\u00fclatif artmas\u0131<\/li>
- Ayn\u0131 anda birden fazla kayna\u011fa etkisi<\/li>
- Ekonomik boyutunun y\u00fcksek olmas\u0131<\/li><\/ul>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye’de kurakl\u0131\u011fa etki eden belli ba\u015fl\u0131 fakt\u00f6rler aras\u0131nda atmosferik ko\u015fullar, fiziki co\u011frafya fakt\u00f6rleri ve iklim ko\u015fullar\u0131 yer almaktad\u0131r. Yery\u00fcz\u00fcnde iklim \u00f6zelliklerinin meydana geli\u015finde fiziki co\u011frafya fakt\u00f6rlerinin \u00f6nemli etkileri vard\u0131r. Bunlar denize yak\u0131nl\u0131k-uzakl\u0131k (karasall\u0131k derecesi), y\u00fckselti ve orografik \u00f6zelliklerdir.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye y\u00fcksek bir \u00fclkedir ve ortalama y\u00fckseltisi 1100 m den fazlad\u0131r. \u00d6rnek olarak, \u00fclkemizin deniz seviyesi ile 500 m aras\u0131nda kalan al\u00e7ak alanlar\u0131 ancak % 17,5 kadar iken, 1000 m\u2019 den daha y\u00fcksek alanlar\u0131 \u00fclke y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcn\u00fcn % 55\u2019 den fazlas\u0131n\u0131 meydana getirir. Bu durumun T\u00fcrkiye’nin iklim ko\u015fullar\u0131 \u00fczerinde \u00e7ok \u00f6nemli etkiler yapaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Kurakl\u0131k \u00c7e\u015fitleri<\/h4>\n\n\n\n
Kurakl\u0131\u011f\u0131n literat\u00fcrde tan\u0131mlanan bir\u00e7ok \u00e7e\u015fidi olmakla \u00fc\u00e7 belirgin kurakl\u0131k tipi vard\u0131r (Wilhite ve Glantz 1987). Bunlar;<\/p>\n\n\n\n
- Meteorolojik kurakl\u0131k,<\/li>
- Tar\u0131msal kurakl\u0131k,<\/li>
- Hidrolojik kurakl\u0131k (DM\u0130,1998)<\/li><\/ul>\n\n\n\n
N\u00fcfus Art\u0131\u015f\u0131 Suya Etkisi<\/a><\/h4>\n\n\n\n
Bu g\u00fcn D\u00fcnya<\/strong> n\u00fcfusunun 1\/3’\u00fc su s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131 ya\u015f\u0131yor ve 1,1 milyar insan, temiz su<\/strong> eksikli\u011fi \u00e7ekiyor. Zaten iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi<\/strong> olmasa da, n\u00fcfusun \u00e7o\u011falmas\u0131 ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na milyarlarca insan<\/strong>\u0131n, s\u0131n\u0131rl\u0131 miktarda su<\/strong> elde etmesine sebep olmaktad\u0131r. Y\u00fckselen s\u0131cakl\u0131k<\/strong> etkileriyle birlikte n\u00fcfusun \u00e7o\u011falmas\u0131, milyarlarca insan i\u00e7in suyun<\/strong> stat\u00fcs\u00fc<\/strong>nde de\u011fi\u015fiklikler yapacakt\u0131r. Bir \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re, 2 \u00b0C’lik s\u0131cakl\u0131k art\u0131\u015f\u0131, 1-4 milyar insan i\u00e7in su k\u0131s\u0131tlamas\u0131<\/strong> getirecektir. \u00d6zellikle, Afrika, Ortado\u011fu, G\u00fcney Avrupa, G\u00fcney ve Orta Amerika’<\/strong>n\u0131n baz\u0131 b\u00f6lgeleri i\u00e7in su k\u0131s\u0131tlamas\u0131<\/strong> s\u00f6z konusu olacakt\u0131r. (Foto-24) Ayn\u0131 zamanda, Do\u011fu ve G\u00fcney Asya’<\/strong>da 1-5 milyar insan \u00e7ok daha fazla suya ihtiya\u00e7 duyacakt\u0131r<\/strong> (Stern raporu, 2006).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Kuraklik.png\")
<\/a>Foto <\/a>24 – Kurakl\u0131k (Stern raporu, 2006).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n Alibeyk\u00f6y baraj\u0131 g\u00f6l\u00fc kurudu. Kurakl\u0131k Mimar Sinan’\u0131n tarihi \u015faheserini ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. B\u00fct\u00fcn ha\u015fmetiyle ihti\u015fam\u0131yla Ma\u011flova Kemer’ini g\u00f6rd\u00fck. Ama madalyonun bir de \u00f6b\u00fcr y\u00fcz\u00fc var. O da kurakl\u0131k. Neredeyse 1 y\u0131ld\u0131r \u0130stanbul’a ya\u011fmur ya\u011fm\u0131yor. Bu foto\u011fraflar insan\u0131 kara kara d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcyor. Anadolu Ajans\u0131 muhabirinin \u00e7ekti\u011fi foto\u011fraflar kurakl\u0131\u011f\u0131n boyutunu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor. Topraktaki \u00e7atla\u011f\u0131 g\u00f6renler g\u00f6zlerine inanamad\u0131.. \u00c7atlaklar aras\u0131nda gezmek neredeyse imk\u00e2ns\u0131z. Rahatl\u0131kla bir insan\u0131n aya\u011f\u0131 i\u00e7ine girebilecek b\u00fcy\u00fckl\u00fckte.. Bu baraj\u0131n dolmas\u0131 i\u00e7in \u00e7ok ya\u011fmur ya\u011fmas\u0131 gerekecek (internethaber.com, 2007).<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Barajlarin-kurumasi.jpg\")
<\/a>Foto <\/a>25 – Barajlar\u0131n kurumas\u0131 (Erdo\u011fan, 2007).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n \u00c7\u00d6LLE\u015eME<\/h2>\n\n\n\n
Kurak, yar\u0131 kurak ve az ya\u011f\u0131\u015fl\u0131 alanlarda iklim de\u011fi\u015fiklikleri ve insan faaliyetleri de dahil olmak \u00fczere, \u00e7e\u015fitli fakt\u00f6rlerden kaynaklanan toprak bozulmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Topra\u011f\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 kullan\u0131m\u0131, a\u015f\u0131r\u0131 otlatma, sa\u011fl\u0131ks\u0131z sulama y\u00f6ntemleri, ormanlar\u0131n tahribi ve \u00f6zellikle son y\u0131llarda ekolojik dengenin bozulmas\u0131 sonucunda meydana gelen iklim de\u011fi\u015fiklikleri, \u00e7\u00f6lle\u015fmeyi meydana getiren en \u00f6nemli etkenlerdir (Foto-26).<\/p>\n\n\n\n
\u00c7\u00f6lle\u015fme ve kurakl\u0131k sorunlar\u0131 k\u00fcresel bir nitelik ta\u015f\u0131makta ve d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn b\u00f6lgelerini etkilemektedir. Bu sebeple \u00e7\u00f6lle\u015fmeyle m\u00fccadele etmek ve kurakl\u0131\u011f\u0131n etkilerini hafifletmek i\u00e7in, uluslararas\u0131 ortak bir eyleme ihtiya\u00e7 duyulmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n
\n![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/Collesme.jpg\")
<\/a>Foto <\/a>26 – \u00c7\u00f6lle\u015fme (\u00c7evre ve Orman Bakanl\u0131\u011f\u0131,1999).<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n \u00c7\u00f6l ve cennet aras\u0131ndaki \u00e7izginin ne kadar ince oldu\u011funu g\u00f6rmenin en kolay yollar\u0131ndan biri Konya ovas\u0131ndaki Karap\u0131nar il\u00e7esinin g\u00fcneybat\u0131s\u0131nda yer alan \u00e7\u00f6lle\u015fme ile m\u00fccadele alan\u0131na gitmek (Foto-27). TEMA Vakf\u0131 (T\u00fcrkiye Erozyonla M\u00fccadele, A\u011fa\u00e7land\u0131rma ve Do\u011fal Varl\u0131klar\u0131 Koruma Vakf\u0131) (Foto-28). Konya temsilcisi Nam\u0131k Ceyhan\u2019\u0131n anlatt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, \u201cKarap\u0131nar, \u015fiddetli r\u00fczg\u00e2r erozyonu nedeniyle 1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda g\u00f6\u00e7 tehlikesi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalm\u0131\u015f. Kumlar\u0131n r\u00fczg\u00e2rla ta\u015f\u0131nmas\u0131 sonucu kumul tepeleri y\u00fckselmi\u015f, olu\u015fan toz bulutlar\u0131 nedeniyle mera ve tar\u0131m arazileri verimlili\u011fini kaybetmi\u015f. Kum ve toz f\u0131rt\u0131nalar\u0131 makineleri bozmu\u015f, solunum hastal\u0131klar\u0131 ba\u015f g\u00f6stermi\u015f, \u00e7ocuklar okula gidemez olmu\u015f. R\u00fczg\u00e2rla kalkan toz bulutlar\u0131 Konya-Adana karayolunda trafi\u011fi aksatm\u0131\u015f hatta bazen yolun kapanmas\u0131na neden olmu\u015f. Ve halk b\u00f6lgeyi terk etmeye ba\u015flam\u0131\u015f\u201d…<\/p>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/bakiacil.com\/wp-content\/uploads\/2022\/07\/yer-kabugu-hareketi.png\")
<\/a>