Natural Disasters and the Risks of Disasters

In this article, the effects of various disasters such as earthquakes, floods, and landslides that our country has been exposed to are described.

Our country experiences earthquakes most frequently as a natural disaster. Earthquake is still known as the natural disaster that causes the most damage. In addition to earthquakes, other natural disasters also pose a risk for Turkey. Geological events that cause natural disasters such as landslides, rock falls, river floods, avalanches, drought, desertification, global warming, and volcanism occur in Turkey. Atmosferik olaylar hakkında bilgi verilmiştir.

There are three main bodies responsible for the development of disaster management in Turkey. These are the "Turkish Disaster and Emergency Management Presidency" (TAY) which is affiliated with the Prime Ministry, the "Civil Defense General Directorate" (SSGM) which is affiliated with the Ministry of Interior, and the "General Directorate of Disaster Affairs" (AFET) which is affiliated with the Ministry of Public Works and Settlement. The Turkish Red Crescent Society, a non-governmental organization, is an institution that has been assigned important duties and responsibilities within the country's disaster management system. This presentation provides detailed information about the disaster management system in Turkey.

Disaster - Risk

Natural hazards are defined as natural events of unexpected and uncontrollable magnitude. Natural hazards can threaten people's lives and activities, causing significant changes in their lives.

When a natural hazard causes damage to people's property or results in their injury and/or death, it becomes a natural disaster.

Every person can encounter a natural disaster and its effects at least once in their lifetime. In 2001, natural disasters caused the deaths of 25,000 people and 40 billion Euros in damage worldwide. Unfortunately, losses due to natural disasters are increasing dramatically (Learn-hazards, 2008).

In addition to the direct effects of natural disasters that are clearly visible, there are also many indirect effects. Although not clearly visible, indirect effects may require years of spending to alleviate the damage caused by a disaster. It may not be possible to completely eliminate the damage, and the hazards can change our way of life (Learn-hazards, 2008).

Understanding natural disasters is extremely important because human activities can sometimes increase the frequency and effects of natural hazards. For example, building a structure on an unstable slope can increase the loads on the slope and raise the probability of the slope sliding. The first step in reducing the impact of natural hazards on our lives is to understand when, where, why, and how a natural hazard will occur.

To understand the main factors that cause catastrophic natural events, scientists must define the problem in an interdisciplinary way. The following methods are used to investigate problems related to natural hazards:

  1. Scientists try to understand how natural disasters occur. To achieve this, they investigate the factors that cause natural disasters and model the process of disaster formation. The aim is to demonstrate the applicability of different solutions to real situations. For example, intensive research is still being conducted on the North Anatolian Fault Zone (NAFZ), one of the world's most active faults. Increasing our knowledge about the mechanism of earthquake formation along active faults is one of the objectives of scientific research. Understanding local information about the NAFZ can help identify seismic hazards in similar areas.
  2. Applied research enables the application of the results obtained from basic research to daily life in various ways. Researchers use scientific findings to reduce risks. For example, developments aimed at understanding landslide mechanisms help engineers design larger, more resilient structures against slow or sudden landslides.
  3. : Most of them Time and natural disasters are interconnected. One natural disaster can follow another. For example, a volcanic eruption can cause a significant earthquake or tsunami, followed by fires, floods, or landslides. Scientists try to decipher the codes between these interactions and reduce the losses caused by unified hazards.

Disasters are generally examined under two headings.

  1. Geological Hazards
  2. Atmospheric Hazards

Types of disasters are divided into specific sections under these two headings. In this study, an attempt is made to superficially examine geological risks and their details. Finally, the study briefly discusses disaster management systems.

1. Geological Hazards: It covers the hazards related to geological factors:

These hazards include:

  1. Earthquakes
  2. Landslides
  3. Hydro-meteorological risk
  4. River floods
  5. Avalanche
  6. Drought
  7. Desertification
  8. Global warming
  9. Tsunami
  10. Volcanoes

2. Atmospheric Hazards: It covers the hazards related to atmospheric factors:

These hazards include:

  1. Fires
  2. Thunderstorms
  3. Snow and Ice
  4. Fog


Since the formation of the Earth, it is known that earthquakes occur consecutively in seismic active regions, resulting in the destruction of millions of people and shelters.

As it is known, our country is located on one of the most active earthquake belts in the world. In the past, there have been many devastating earthquakes in our country and it is a fact that we will suffer great loss of life and property with frequent earthquakes that will occur in the future.

According to the Earthquake Zones Map, it is known that 92% of our country is located within earthquake zones, 95% of our population lives under the risk of earthquakes, and moreover, 98% of our major industrial centers and 93% of our dams are located in earthquake zones.

Within the last 58 years, 58,202 of our citizens have lost their lives due to earthquakes, 122,096 people have been injured, and approximately 411,465 buildings have been destroyed or severely damaged. As a result, it can be said that on average, 1,003 of our citizens die and 7,094 buildings are destroyed every year due to earthquakes (DAD, 2001).


The sudden vibrations that occur due to fractures in the Earth's crust, which spread as waves and shake the environment and the surface of the Earth, are called "earthquakes".

Earthquake is a natural event that demonstrates that the soil, which humans consider motionless and safely tread upon, can also move and all the structures on it can be damaged and collapse, resulting in loss of life (DAD, 2001).

The branch of science that examines how earthquakes occur, how earthquake waves propagate within the Earth, measuring instruments and methods, evaluating records, and other topics related to earthquakes is called "Seismology" (DAD, 2001) (Figure-1).

Şekil 1 – Yer Kabuğu Hareketinin Şematik Anlatımı (DAD, 2001).


According to geological and geophysical studies, there is a surface model of the earth supported by the data obtained on the internal structure of the planet. According to this model, there is a rock sphere (lithosphere) that has formed about 70-100 km thick in the outer part of the earth. Continents and oceans are located in this rock sphere. The layer between the lithosphere and the core, which is 2,900 km thick, is called the mantle. It is accepted that the core beneath the mantle consists of a Nickel-Iron mixture. It is known that the temperature increases as we go deeper into the earth. It is inferred that the core must be a liquid medium due to the fact that transverse seismic waves cannot propagate in the core.

Although the mantle is mostly solid, it contains local liquid environments as we go deeper from the surface.

Underneath the lithosphere, there is a soft upper mantle called the asthenosphere. The forces that occur here, especially due to convection currents, cause the rock shell to break and split into many "plates." Convection currents that occur in the upper mantle are linked to the high heat generated by radioactivity. As the convection currents rise upward, the rock chamber experiences tension and then the creation of plates occurs with the breaking of weak zones. Currently, there are about 10 large plates and numerous small plates. These plates, along with the continents on them, float like rafts on the asthenosphere and move at a speed that humans cannot feel relative to each other.

In places where convection currents rise, plates move away from each other and the hot magma that comes out forms oceanic ridges. Friction and compression occur where the plates touch each other, and one of the plates that rub together sinks down to the mantle, forming subduction zones by melting. This sequential event caused by convection currents continues beneath the volcano.

The boundaries of these plates, which make up the Earth's crust, where they rub against each other, compress each other, ride over or dive under each other, appear as the locations where earthquakes occur around the world. The vast majority of earthquakes that occur around the world take place on narrow strips along plate boundaries where these plates are pushing against each other.

As mentioned above, the "plates" that make up the Earth's crust are in motion due to convection currents in the asthenosphere, and therefore push or separate from each other. The zones where these events occur form earthquake zones.

Between two plates that push against each other or go underneath one another, there is a frictional force that hinders movement. For a plate to be able to move, this frictional force must be eliminated.

When the frictional force between two plates being pushed against each other is exceeded, movement occurs. This movement occurs in a very short unit of time and is of a shock nature. Eventually, earthquake (tremor) waves are generated, which can spread far and wide. These waves shake the environments they pass through, and as they move away from the direction of the earthquake's origin, their energy decreases. During this process, faults, which can sometimes be kilometers long and are called FAULTS, can form on the earth's surface. These faults can sometimes not be observed on the surface, as they may be hidden by surface layers. Sometimes, a fault that was formed from an old earthquake and has risen to the surface, but has been covered over time, can play again.

The formation of earthquakes was explained in this manner and under the name "Elastic Rebound Theory" by American Reid in 1911 and has been proven through laboratory experiments.

According to this theory, the energy stored elastically by the gradual accumulation of unit deformation at any point in time, when it reaches a critical value, overcomes the frictional force present along the fault plane and creates relative movements of rock blocks on both sides of the fault line. This event is a sudden displacement movement. These sudden displacement movements occur through the release, or conversion, of the unit deformation energy accumulated at a point into mechanical energy and, as a result, the movement of the earth's layers is caused by breaking and tearing.

In fact, it is impossible for rocks to break without undergoing a certain amount of displacement accumulation beforehand. These displacement movements create convective currents that form in the upper mantle of the earth's crust that appears to be motionless. Rocks can exhibit resistance up to a certain deformation point, and then they break. Earthquakes occur as a result of these fractures. Following this event, some or all of the stress and energy that has accumulated in the rocks over a long period of time is released.

Mostly, during the earthquake, elastic spring-backs occur on both sides of the fault in the opposite direction.

Faults are generally named according to their movement directions. Faults that occur mainly due to horizontal movement are called "Strike-Slip Fault". It can also be mentioned about the relative movements of two separate blocks created by the fault moving to the right or left, which are an example of right or left-lateral strike-slip fault (Figure-2).

normal fay
ters fay
atımlı fay
Çöküntü: İki normal faylanma arasındaki Bloğun çökmesi sonucu oluşur
Yükselti: İki normal faylanma arasında Yüksekte kalan bloğa denir

Şekil-2 Fay çeşitleri ve oluşumunu gösteren şekiller (DAD, 2001)

Faults that occur with vertical movements are also called "dip-slip faults". In most faults, both horizontal and vertical movements can be found (DAD, 2001).


Earthquakes can occur in different types depending on their causes. Although the majority of earthquakes in the world occur in the manner described above, there are also other types of earthquakes that occur due to different natural causes, albeit in small amounts. Earthquakes resulting from the movement of the plates described above are generally referred to as "Tectonic" earthquakes and these earthquakes mostly occur at the boundaries of the plates. 90% of earthquakes on Earth fall into this category. In Turkey, earthquakes are mostly tectonic earthquakes. The second type of earthquakes are "Volcanic" earthquakes. They occur as a result of the eruption of volcanoes. It is known that these types of earthquakes occur as a result of the explosions caused by the gases formed during the physical and chemical events that occur during the ascent of molten matter from the depths of the earth to the surface. Since they are related to volcanoes, they are local and do not cause significant damage. Some of the earthquakes that occur in Japan and Italy fall into this group. Earthquakes that occur in the sea cause tsunamis (Photo-1).

Foto 1 – Midway 2007 tsunami (National weather service, 2007).

Another type of earthquake is "Collapse" earthquakes. They occur when the ceiling block collapses due to the cavities underground (caves), galleries in coal mines, and the voids formed as a result of melting in salt and gypsum lands. They have a local felt area and low energy, so they do not cause much damage. It is known that large landslides and falling meteors also cause small tremors.

After Deep Sea Earthquakes with the focus on the seabed, waves are formed in the seas that extend to the coasts and sometimes cause great damage to the coasts, and these waves are called Tsunami. In Japan where sea earthquakes are very common, 30,000 people died in the Tsunami in 1896. (DAD, 2001).

What are the effects of earthquakes?

Earthquakes happen every day in the world, but a significant portion of them are very small and do not cause any damage. However, depending on their magnitude, earthquakes can cause severe damage and loss of life (Photo-2). Major earthquakes cause serious destruction and significant loss of life with the effects listed below:

  • Fault (surface) rupture
  • Vibratory ground motion (e.g. shaking)
  • Flooding (e.g. tsunami, dam failure)
  • Various types of permanent ground deformations (e.g. liquefaction, landslides)
  • Release of fire and hazardous materials.
Foto 2 – A building in Adapazarı tilted backwards due to liquefaction. Secondary earthquake effects like this can be more destructive than the earthquake itself (Anatolian, 1999).

In any given earthquake, any of the effects mentioned above can be dominant and in past earthquakes, any of these effects have caused damage and significant loss of life. However, when considering numerous earthquakes, shaking is the most dominant effect and has caused widespread damage. It is generally difficult to say that earthquakes have positive aspects. It should also be noted that decision-makers' efforts to find financial resources for improvement in earthquake-prone areas in the long term (Shield, 2007).


This is the most pressing and unanswered question that troubles scientists. There is no definitive answer to this question. It depends on local geotectonic conditions. Researchers try to determine the recurrence interval for major earthquakes, so that they can define the most appropriate method for determining the danger for any area. To achieve this goal, scientists use all the support they can get from scientific fields such as seismology, geology, archaeology, etc. (Shield, 2007).


Sometimes there are small tremors before a major earthquake occurs. These small tremors are called "Foreshocks". After a major earthquake, there may continue to be hundreds of small earthquakes. These small earthquakes are called "Aftershocks" and their intensity and number decrease depending on the time of occurrence of the major earthquake (DAD, 2001).


The approach to earthquake risk is twofold:

Firstly, scientists in fundamental areas such as seismology, earthquake geology, etc:

  • They strive to identify the factors that cause earthquakes and understand the development of earthquake rupture.
  • They conduct research on geological structures to identify areas that are at risk of earthquakes. Seismic zoning is done according to the results of basic research (Photo-3).
Foto 3 – Öncü ve Artçı depremleri gösteren sismograf cihazı verileri        (DAD, 2001).
Foto 4 – Depremin sonuçları (Anatolian, 1999).

In the second stage, scientists conduct research in the fields of civil engineering and engineering geology to develop new construction methods and materials that are more resistant to tremors caused by earthquakes. Building codes are constantly updated and adapted according to the latest research results (Shield, 2007).


Kayalardan döküntü örtüsünden veya topraktan oluşmuş kütlelerin çekimin etkisi altında yerlerinden koparak yer değiştirmesine Heyelan denir. Bazı heyelanlar büyük bir hızla gerçekleştikleri halde bazı heyelanlar daha yavaş gerçekleşirler. Heyelanlar yeryüzünde çok sık meydana gelen ve çok yaygın bir kütle hareketi çeşididir ve aşınmada önemli rol oynarlar. Büyük heyelanlar aynı zamanda topografyada derin izler bırakırlar (Foto-5) (, 2007).

Foto 5 – Bolu; Akma (Murat, 2006).

Kayalardan, döküntü örtüsünden veya topraktan oluşmuş kütlelerin, çekimin etkisi altında yerlerinden koparak yer değiştirmesine heyelan denir (Foto-6).

Foto 6 – Kaya düşmesi (Gümüşhane, 2005).


Kuvvetli Eğim

Eğimlerin fazla olduğu sahalarda heyelan riski artmaktadır. Bazı sahalarda fay yamaçları dik eğimlerin oluşmasına neden olarak heyelanları kolaylaştırırlar. Yine insanlar kanallar ve yollar açarak yada yol ve maden kazılarından çıkan toprakları denge açısına erişmiş bulunan yamaçlar üzerine atarak heyelan oluşumuna neden olan koşulları hazırlarlar. Gevşek unsurların denge açısını her hangi bir nedenle aştığı durumlarda heyelan oluşur (Foto-7).

Foto 7 – Heyelan (Oztaşkın, 2005).

Su İle Doygunluk

Heyelanlar yağışlı veya zeminin ıslak olduğu mevsimlerde meydana gelirler.

Şiddetli veya devamlı yağmurlar yahut karların erimesi, kayaların içine bol miktarda suyun sızmasına olanak verir. Bunun sonucunda plastisite ve likidite sınırlarına erişilir ve herhangi bir nedenle oluşan sarsıntı sonucunda heyelan meydana gelir. Su, ayrıca denge açısını küçülterek, ağırlığı arttırarak ve sürtünmeyi azaltarak heyelanı kolaylaştırır (Foto-8).

Foto 8 – Aşırı doygun zeminin kayması (TRT, 2008).

Kaya Yapısı

Plastisite, likidite sınırları malzemenin yapısına sıkı bir şekilde bağlıdır. Çeşitli kil türlerinde plastisite birbirine yakın ancak likidite değerleri birbirinden çok farklıdır. Örneğin bu bakımdan en düşük değeri gösteren kaolin kili, en az su ile likidite sınırına erişen yani heyelana en uygun olan kil türüdür.

Çeşitli depolarda az yada çok kil vardır. Bunun oranı ve türü heyelan olayını arttıran yada azaltan yani heyelanların yayılış alanlarını belirleyen başlıca faktörlerden birisidir. Bu nedenle killi formasyonların, fliş, marn ve tüf gibi depoların yaygın olduğu sahalarda heyelan çok fazla görülür. Buna karşılık kalker ve bazalt gibi kayalarda heyelan seyrek görülmektedir.

Tektonik Yapı

Tektonik yapı ile heyelan arsında çok sıkı bir ilişki vardır. Tabakaların yamaç eğimine paralel olarak dalmaları, heyelanları kolaylaştırır. Özellikle tabakalar arasında killi bir seviyenin varlığı önemli rol oynar. Kar veya yağmur sularının toprağa sızması sonucunda plastik veya likit hale geçen kil tabakasının üzerindeki kütleler çekim gücüne uyarak, toptan aşağıya doğru kayabilirler. Kayaların diyaklâzlarla derin ve sık bir şekilde parçalanmış olması da heyelanı kolaylaştıran koşullar arsında sayılabilir.

Heyelanlar, yukarıda sayılan nedenlerin birisi veya birkaçının etkisiyle oluşurlar ve bazen topografyada çok önemli değişikliklere neden olurlar. Kayan kütlenin koptuğu yerde genellikle hilale benzer bir kopma yarası oluşmaktadır. Buradan ayrılan maddeler genellikle akış hareketini andıran şekiller gösteren ve çoğu kez üzerinde kapalı çanakçıklar bulunan bir yığın halinde aşağıya doğru yer değiştirirler ve heyelan kütlesinin gövdesini oluştururlar.

Bu kütle bazen bir akarsuyun yatağını tıkayarak bir Heyelan Setti Gölü oluşmasına yol açar. Örneğin Tortum Gölü, heyelanla Tortum vadisinin tıkanması sonucunda meydana gelmiştir. Ayrıca heyelanlar sonucunda, yamaçlarda taraçalara benzer basamaklar oluşabilir (Foto-9) (, 2006).

Foto 9 – Blok kayması (Öztaşkın, 2005).


Genel olarak heyelan terimi ile açıklanan bu hızlı kütle hareketleri asıl heyelanlar, göçmeler ve toprak kaymaları olmak üzere üç tipe ayrılabilirler  (Wikipedia, 2007).

Asıl Heyelanlar

Bunların oluşumunda su, hazırlayıcı bir rol oynar. Fakat asıl heyelan kütlesi, su ile hamurlaşmış halde değildir. Kuru bir kütle halinde, fakat kaymaya uygun bir zemin üzerinde yer değiştirmiştir. Bu tip heyelanlar ülkemizde sık sık oluşurlar. Bu heyelanların en büyük olanları, genellikle bol yağışlı ve dik eğimli sahalarda, özellikle kuvvetle yarılmış, nemli ve litoloji bakımından da elverişli olan Kuzey Anadolu dağlık alanında oluşmuştur. Geyve, Ayancık, Sinop çevresi, Maçka, Of-Sürmene ve Trabzon-Sera heyelanları bunların başlıcalarındandır (Wikipedia, 2007).

Sera Heyelanı, Trabzon şehrinin 10 km kadar batısında Sera Köyü yakınlarında 1950 yılında oluşmuştur. Heyelanın oluşmasından bir hafta kadar önce, Sera vadisinin dik yamaçlarında derin yarıklar oluşmuş, topografya küçük ölçüde bazı değişikliklere uğramıştır. Fakat asıl heyelan, birkaç dakika gibi kısa bir zaman içinde ve şiddetli bir gürültü ile birlikte oluşmuştur (Wikipedia, 2007).

Bir kısmı akış şekilleri gösteren, fakat asıl olarak kayma yüzeyleri boyunca yer değiştiren kütlenin ortalama uzunluğu 650 m. genişliği 350 m, kalınlığı ise 65 m. kadardır. Böylece Sera heyelanı sonucunda 15 milyon m³ hacminde kaya ve döküntü yer değiştirmiştir. Bu heyelan kütlesi Sera deresinin vadisini tıkamış ve burada 4 km. uzunluğunda, ortalama 150 m. genişlikte ve 55 m. derinliğinde oldukça büyük bir set gölü oluşmuştur (Wikipedia, 2007).

Araştırmalar, bu heyelanın oluşumunda normalden daha fazla yağışlı geçen kış mevsimi ile karların hızla erimesine neden olan Föhn karakterinde güney rüzgârlarının etkisi olduğunu göstermektedir. Bu yolla zemine çok fazla oranda su sızmıştır. Zaten bu sahada çözülme çok derinlerde olduğu gibi, andezitik kayalar ve yastık lavlar derin diyaklazlarla yarılmış, aralarındaki bağlar gevşektir. Bu durum, su ile doygunlaşan arazinin kaymasını ayrıca kolaylaştırmıştır. Bundan başka, yamaç eğimlerinin çok fazla olması ve özellikle Sera deresinin yamacın alt kısmını oyması heyelanın oluşumunda rol oynamış olmalıdır (Wikipedia, 2007).


Heyelanın hareket bakımından farklı bir başka tipini oluştururlar. Bu tip heyelan bir kaşığa benzeyen konkav kopma yüzeyleri boyunca dönerek yer değiştiren kısımlardan oluşur. Kayan kısımlardan her biri, geriye doğru çarpılır. Bunu sonucunda, kayan kütlelerin ilksel eğimleri değişir ve bunların yüzeyleri kopma yarasının bulunduğu tarafa doğru yeni bir eğim kazanır. Yamaçların alt kısımlarının akarsular, dalgalar gibi etkenler tarafından fazla oyulması göçme şeklindeki heyelanların başlıca sebebidir (Wikipedia, 2007). Falezlerin ve yamaçların gerilemesi, menderes halkalarının büyümesi sırasında alttan oyma sürecine bağlı olarak sık sık göçmeler oluşur. Göçmüş kütleler veya bloklar büyük oldukları durumda, bunlar arasında küçük göller veya yamaçlarda taraçalara benzer sahanlıklar oluşur. Küçük ve Büyük Çekmece göllerinin kenarlarında ve bu iki göl arasındaki deniz kıyısı boyunca bu tür göçmelerin tipik örnekleri yaygındır (Wikipedia, 2007) (Foto-10).

Foto 10 – Göçme  (Mersin Belediyesi, 2007)

Toprak Kaymaları

Bunlar heyelanın, bazı bakımdan çamur akıntılarına benzeyen bir türüdür. Fakat çok yavaş oluşmaları, belli bir yatağa bağlı olmamaları ve içerdikleri suyun çok daha az olması gibi farklarla çamur akıntılarından ayrılırlar. Geriye doğru eğimleşme göstermediklerinden dolayı da, yukarıda açıklanan göçmelerden farklı oldukları görülür. Toprak kaymaları, su ile doygun hale gelen ve bu şekilde bütünü ile kayganlaşan yüzeysel depoların, döküntü örtüsünün veya toprakların yer aldığı yamaçlarda oluşur (Wikipedia, 2007).

Bu şekilde bir kopma yarası ve kıvamlı bir hamur gibi yer değiştiren bir heyelan kütlesi meydana gelir. Bu açıklamalardan anlaşılacağı üzere, toprak kaymaları asıl heyelandan daha yüzeyseldir; aslında toprak tabakasını ve onun altındaki döküntü örtüsünü ilgilendirir. Bu kütle hareketinin en yaygın olduğu sahalar, litoloji bakımından da uygun olmak koşulu ile nemli iklim bölgeleridir.

Heyelan aynı zamanda toprak kaymasıdır. Toprağın yer değiştirmesinden oluşur. Toprak altı fidelerinin topraktan çıkması, aynı zamanda toprağın aşağıya doğru inerek sürtünme kuvveti oluşturmasına heyelan denir (Foto-11).

Foto 11 – Akma (Murat, 2007).


Kitle hareketleri ile ilgili birçok sınıflama bulunmakla birlikte en çok kullanılan sınıflama Varnes 1978’in yapmış olduğudur (Şekil-3).

Şekil 3 – Kütle hareketleri sınıflandırması (Varnes, 1978).


Deniz, göl kenarlarından ve dik kazı şevlerinden, dik yamaçlardan, mağara tavanlarından, sivri dağ doruklarından, özellikle deniz kenarındaki dik falezlerden, özellikle süreksizlik yüzeyi ile sınırlanmış münferit bloklarının değişik boy ve çeşitteki kaya veya zemin parçalarının yer çekimi etkisi ile aşağıya doğru hareket ederek düşmesi olayıdır (Foto-12,13).

Düşen malzemenin cinsine göre, Kaya Düşmesi, Moloz Düşmesi, Zemin (Toprak) Düşmesi gibi adlar alabilirler (Şekil-4).

Şekil 4 – Kütle hareketlerinin şekilleri (Dönekli, 2004).
Foto 12 – Kaya düşmesi (Çelik, 2001).
Foto 13 – Kaya düşmesi, ABD (Takvim gazetesi, 2005).


Fazlaca süreksizlik içeren kayaların orijinal konumlarının bozularak yıkılmalarına “Devrilme” denilmektedir. Doğada çeşitli devrilme tipleri saptanmıştır. Bükülme Devrilmesi, Blok Devrilmesi veya her ikisinin karışımı olan bir devrilme çeşidi oluşabilir (Şekil-5).

Şekil 5 – Devrilme Türleri (Kılıç, 2004).


Konsolide olmamış (pekişmemiş) malzemelerin doygun veya kuru halde ve yavaş veya hızlı şekilde yamaç boyunca kıvamlı bir sıvı gibi hareket etmeleri, akma duraysızlığına neden olmaktadır (Şekil-6).

Kuru kumlar ile kil boyutundan moloz boyutuna kadar değişen malzemelerde bu tür duraysızlık gelişebilir ve kum akması, çamur akması ve moloz akması şeklinde adlandırılır (Foto-14).

Şekil 6 – Akma Türleri (Çelik, 2004)
Foto 14 – Çamur akması (Dönekli, 2002)


Kayma, şevi oluşturan malzemede, belirgin bir yüzey boyunca ve makaslama yenilmesine başlı olarak, kazı boşluğuna doğru dönel veya ötelenmeli (düzlem üzerinde) bir hareket sonucu meydana gelen bir duraysızlık türüdür.

Şevlerde karşılaşılan en aygın duraysızlık türü olan kaymalar, Dönel, Ötelenmeli kaymalar olmak üzere iki şekilde gelişirler.

Dairesel (dönel) Kayma: Bu tür kaymalar, dairesel (kaşık şeklinde) yüzeyler boyunca gelişir ve hareket sırasında kayan kütle geriye doğru yatmış bir konum kazanır. Kayma yavaş veya orta derecede bir hızla ve belirgin bir yenilme yüzeyi boyunca meydana gelir (Şekil-7).

Şekil 7 – Kayma Açısı Ve Düzlemleri (Ertuğrul, 2004).

Dairesel kayma; kil, silt, kum vb türdeki toprak zeminlerin yanı sıra, akarsu kanallarında, yol yarmalarında, dolgularda, atık yığınlarında ve ileri derecede eklemli kaya kütlelerinde ve/veya ileri derecede ayrışmış kayaçlarda meydana gelir (Şekil-8) (Foto-15).

Şekil 8 – Kayma Düzlemi (Ertuğrul, 2004).
Foto 15 – Toprak kayması (JMO, 2005).

Bu tür tür duraysızlıklarda kaymalar, düz veya çok az ondülasyonlu bir yüzey boyunca gelişen makaslama yenilmesine bağlı olarak, malzemenin kayma yüzeyine paralel şekilde öne doğru hareketiyle gelişir.

Bu tür duraysızlıklar kayaç veya oprak zemin malzemesine oranla daha düşük makaslama dayanımına sahip olan süreksizlik yüzeyleri (tabakalanma, eklem, fay, makaslama zonu, şistozite vb) boyunca meydana gelen, dolayısıyla süreksizlik denetimli duraysızlıklardır.

Ötelenmeli (Düzlemsel) Kayma Türleri;

Düzlemsel Kayma

Eğimi şev eğiminden küçük olan düşük dayanımlı zayıf bir düzlem üzerindeki kütlenin kazı boşluğuna doğru hareket etmesidir.

Kama Türü Kayma

Bu tür duraysızlık, kesişen iki süreksizliğin oluşturduğu tetrahedral bir kama bloğunun, eğimi şevinkinden daha yatık olan kesişme hattı boyunca öne doğru hareket etmesi sonucu meydana gelir.

İki Veya Çok Yüzeyli Kayma

Bu duraysızlık türü, birden fazla süreksizlik veya zayıflık yüzeyi üzerinde meydana gelir. Özellikle fay veya tabakalanma yüzeylerinin birleşmesi sonucu doğal ortamlarda veya zayıf zeminler üzerinde yer alan pasa yığınları ile dolgularda gelişebilen tipik bir duraysızlıktır.

Yanal Yayılma;

Bu tür duraysızlığın meydana gelmesinde, makaslama ve çekme çatlaklarının eşlik ettiği yanal bir genişleme hareketi rol oynamaktadır.

İki türü bulunmaktadır.

Yanal Kaya Yayılması

Şev yumuşak bir malzemenin üzerinde yer alan daha sıkı-sert birimden oluşur.

Yumuşak malzeme şevin dışına doğru plastik bir davranış sergiler ve akma şeklindeki harekete bağlı olarak alttaki sert malzeme de bloklara ayrılır ve plastik malzeme tarafından taşınarak bu harekete katılır.

Yanal Zemin Yayılması

Bu duraysızlık türü killi, göreceli olarak zayıf ve sünümlü bir malzeme içinde yüzer konumdaki sert ve eklemli büyük kaya bloklarının bu malzeme ile birlikte yavaş bir harekete maruz kalmasını tanımlar. Yıllık hareket hızı 10-25 mm arasında değişir ve genellikle hareket kolay fark edilmez. Aşırı gözenek suyu basıncı hareketi etkileyen önemli faktörlerden biridir.


Heyelan gerek doğal gerekse yapay faktörlerin etkisi altında meydana gelebilirler. Bölgenin jeolojik tarihçesi ve insan aktivitesi sonucu bölgede meydana gelen değişiklikler şevlerin dayanımının bozulmasına etki eder.

Ayrıca meydana gelen  de kritik denge konumundaki yamacın stabilitesini bozarak kaymaya neden olabilmektedir. Şev stabilitesine etki eden en birincil faktör yerçekimi etkisidir.

Heyelana neden olan faktörler değişik şekillerde sınıflandırılmış olup dört ana faktör şunlardır:

a-) Şev açısı (Topografya),

b-) Yağış, (Yoğun yağış, Ani kar erimesi)

c-) Tekrar aktivite kazanabilecek eski heyelan kütlelerinin varlığı

d-) Ana kaya ve onu üzerleyen konsolide olmamış birimlerin litolojik özellikleri (Jeoloji),

Heyelana neden olan faktörler;

Jeolojik, Morfolojik, Fiziksel ve İnsan aktivitesi olarak ayrılabilmektedir.

Fakat bu çalışmada,  iç ve dış nedenler olmak üzere ikiye ayrılmıştır.

Dış Nedenler

a- Şev ve yamaç eteklerinde yapılan kazılar,

b- Şev ve yamaç topuklarının sular tarafından oyulması,

c- Aşınma ile şev eğiminin artması, yani şev yüksekliğini (H) ve şev açısının (β) değişmesi

d- Zemine doğal ve yapay olarak ek yüklerin yüklenmesi,

e- Zemin üstündeki bitki örtüsünün kaldırılması, yüzey sularının sızmasının


f- Çatlak ve fissürlerde suların donması,

g- Yapay patlamalar ve sarsıntılar (dinamit patlatılması gibi) olarak verilebilir

İç Nedenler

Boşluk suyu basıncının artması,

b- Şev ve malzeme kohezyonunun azalması,

c- Kabarma ve şişme basınçları

Kar ve yağmur, yeraltı su düzeyinin değişmesine, şev malzemesinin kısmen ya da tamamen doygun süspansiyon haline gelmesine ve dolayısıyla boşluk suyu basıncının artmasına, içsel sürtünmenin azalmasına neden olmaktadır.

Bundan dolayı, büyük  şiddetli yağışlardan sonra oluşur. Ayrıca su, zeminin birim hacim ağırlığını azaltır ve ince taneli kum zeminlerde kohezyonu sağlayan yüzeysel gerilimi azaltır.


Mevsimlere göre genel dağılımına bakıldığında, heyelanların en çok ilkbahar aylarında görüldüğü (yaklaşık % 64) tespit edilmiştir.5 Bu mevsimde heyelanların sık görülmesinin sebebi, karların erimesi ve yağışların bol olmasıdır. Birçok tetikleyici faktörün rol oynadığı heyelanlar; birkaç saniye gibi kısa sürede meydana gelebildiği gibi, çevredeki unsurlara bağlı olarak uzun sürede de gelişebilmektedir.
2006 yılında Filipinlerde meydana gelen ve yaklaşık 1.700 kişinin ölmesine veya kaybolmasına; Endonezya’da ise 80 evin toprak altında kalmasına ve en az 160 kişinin ölmesine sebep olan heyelanlar, ani ortaya çıkanlara misal verilebilir. Tetikleyici faktörlere bağlı gelişen heyelanlara; 2005 yılında Pakistan’da 30.000 civarında insanın ölümüne, 50.000 civarında insanın da yaralanmasına yol açan 7,6 büyüklüğündeki bir zelzelenin tetiklemesiyle oluşanlar örnek verilebilir. Bu deprem neticesinde oluşan heyelanlar yolların kapanmasına ve ulaşım güçlükleri olan bölgelerde ölü ve yaralı sayısının artmasına sebebiyet vermiştir.

Heyelanların, tam olarak ne zaman ve ne sıklıkta oluşabileceği bilinmese de, bu tabii afetleri ilmin metotlarıyla takip etmek, önlem almak ve zararlarını en aza indirmek mümkündür. Günümüzde heyelanların nasıl meydana geldiğine ve heyelana hassas sahaların hangileri olduğuna dair çalışmalar yapılmaktadır. Bu amaçla, hem yerinde saha çalışmaları, hem de uydu teknikleri kullanılarak ‘heyelan risk haritalarının hazırlanmasına hız verilmiştir.


Heyelanlar, dünyanın her yerinde can ve mal kayıplarına yol açmaktadır. Amerika Jeolojik Araştırmalar Kurumu’nun (USGS) bir araştırma raporu neticesine göre Amerika’da 1985’in son üç ayında heyelanlardan dolayı ölen insan sayısı, son 20 yılda diğer jeolojik afetlerden (zelzele, volkan patlamaları) ölen insan sayısından daha fazladır. Yine son 20 yılda heyelanlardan kaynaklanan mülkiyet zararları, zelzelelerden kaynaklananlara nispeten daha fazladır.

Heyelanların sebep olduğu bu sosyal ve ekonomik kayıplar, hassas bir plânlama ve idareyle azaltılabilir. Heyelan riski mühendislik ve yerbilimleri araştırmalarıyla ve halk bilinçlendirilerek en aza indirilebilir. Bu çerçevede kanun ve yönetmeliklerle heyelanlı alanlara yapılaşma izni verilmeyeceği vurgulanır ve bu ciddi bir şekilde denetlenerek heyelanın zararları en aza indirilebilir. Jeologlar; jeolojik harita yaparak, heyelan oluşması muhtemel alanları belirlerler ve yüksek riskli arazileri tespit ederek mühendislere, plânlamacılara, yapı denetim elemanlarına ve bölge sakinlerine yüksek riskli alanlardan kaçınmaları için gerekli bilgiyi sunarlar. Bu şekilde; ev, okul, hastane, enerji hattı ve yol gibi yapılar muhtemel heyelan riskli alanlardan uzağa tesis edilebilir.


Sel ister büyük nehirlerin kıyısına yerleşmiş, ister dağ yamaçlarında yaşıyor olsun, isterse çöllerde bulunsun her yerdeki insanların rastlayabileceği türde bir doğa olayıdır. Yerleşilen yerlerdeki çeşitlilik görülme sıklığını değiştirmesine rağmen özellikle sel olayını dikkate almadan kurulan altyapılar bu doğa olayının bir faciaya dönüşmesine neden olabilmektedir. Ülkemizde sadece 1995 yılında üç bölgede  görülen sel olayı 160 kişinin ölümüne neden olurken her yıl can kaybına neden olmayan seller sonucu milyarlarca liralık ekonomik kayıplar yaşanmaktadır. Bu amaçla gelişmiş ülkeler sel riskini en aza indirmek için erken uyarı sistemleri geliştirerek özellikle can kaybını en aza indirmeyi başarmışlardır  (, 2007).

Hidrolojik riskler aynı zamanda meteoroloji ye de bağlıdır. Sistem yağışlarla doğrudan ilişkilidir. Ve bu kapsamda hidrolojik riskler hidro-meteorolojik risk olarak incelenebilir. Su her halükarda bir risk oluşturmakta dır. Aşırı yağışlar selleşmelere neden olurken, yağış olmayan bölgelerde de kuraklık bir risk oluşturur. Deprem ve sel felaketlerinden sonra ikinci dereceden doğal afetlerden sayılan çığ, her yıl dünyanın bir çok yerinde çok sayıda insanın hayatını yitirmesine ve yerleşim yerlerinde zarar görmesine neden olmaktadır (bilim ve teknik, 1997).

 Bunun için bu başlıkta  nehir taşkınları başta olmak üzere aynı zamanda;  Çığ, kuraklık, Çölleşme, Küresel ısınma, Tsunami gibi riskleri de irdeleyeceğiz.


Meteorolojik nedenlerle kendiliğinden gelişen hallerde veya baraj kapaklarının açılmasıyla nehrin normal yatağının dışına taşarak çevreye zarar vermesi durumu su altında bırakarak, evleri ve altyapıyı yıkarak etkili olur      (Foto-16).

Foto 16 – Nehir taşkını (Edirne Belediyesi, 2006).

Şiddetli rüzgarla birlikte tropikal fırtınalar ve harikeynler (hurrican) özellikle Atlantik okyanusu kıyılarında kuvvetli kıyı selleri oluşturur. Sürekli ve şiddetli rüzgar büyük bir dalgaya sebep olarak suyu karanın içlerine kadar sürükler. Göl bölgelerinde de benzer atmosferik şartlar veya depremler göl seviyesinde değişimlere ve sellere sebep olur.

Selin en sık rastlanan sebebi kuvvetli ve uzun süreli yağıştır. Seller kar erimesi sonucu oluşan kuvvetli akışlar veya drenaj kanallarının tıkanması sonucunda da meydana gelebilir. Günümüzde rastlanılan en yaygın sebep ise; kuvvetli yağmur fırtınalarında drenaj sistemlerindeki yetersizlik sonucu ana nehir kanallarının tamamen dolu olması ile meydana gelen taşmalar sonucu oluşan sellerdir. Dağlık bölgelerde ise seller kar erimesi veya yağışla birleşen kar suyundan meydana gelir. Çok nadir olarak da barajların çökmesi ve taşmasından kaynaklanan sellere rastlanılmaktadır.

Akarsuların sutaşıma miktarı değişkenlik gösterir. Bazen uzun süre yağış olmayan veya az yağış alan bir alanda akışlar yavaşlar bazen de aynı alanda yağışlı bir periyotta güçlü akışlar olabilir. Sellerin miktarındaki değişkenlik yağışın yoğunluğuna, yağış miktarına, kar erime oranına ve/veya diğer faktörlere bağlıdır.

İki akarsu havzası arasındaki yağış toplamı veya toplama alanındaki depolama miktarı sel potansiyelinde önemli rol oynar (Sivil Savunma, Doğal Afetler ve Arama Kurtarma, 2008).

Sele en çok nehir yataklarından taşmalar sonucu rastlanır. (Foto-17) Ani ve kuvvetli yağışlar ve kar erimesi sonucu  taşmalar oluşmaktadır. Nehir yataklarına gelen suyun sele dönüşmesine yatakların amacı dışında kullanılması da çok etkili olmaktadır. Günümüzde çarpık kentleşme sonucu dere yataklarının gecekondulaşma bölgesi haline gelmesi, ağaçlandırılması, doldurulması veya nehir yataklarının değiştirilmesi sonucu her yıl ülkemizde büyük mal ve hatta can kayıplarına rastlanmaktadır (Foto-18).

Foto 17 – Sel akıntılarının gücü (Baran, 2006).

Dağlık alanlarda yağış ve tepelerdeki karın erimesi sonucu dere yatakları  taşıyamayacağı miktarda su ile dolar ve ani seller oluşur. Özellikle dağ eteklerindeki yerleşim yerleri için heyelan tehlikesi de yaratan bu seller oldukça tehlikeli olmaktadır (Foto-19).

Foto 18 – Samsun sellenme (Sivil savunma, 2008).
Foto 19 – Sel akıntılarının Gücü (Ateş, 2002).


Çığ, genelde orman örtüsü olmayan engebeli dağlık bölümlerinde, orman örtüsünün yok edilişinin etkisiyle dağlık ve eğimli arazilerde tabakalar halinde birikmiş olan kar kütlesinin iç ve dış kuvvetler etkisinde dağ veya vadi tabanına doğru kaymasıyla tanımlanır (Foto-20).

Foto 20 – Çığ (Zin, 2002).

Çığın oluşumunda yörenin topoğrafik ve meteorolojik koşulları etkilidir. Kar gevşek bir maddedir. Yamaçta asılı duran  kar büyük miktarda elastik gerilim enerjisi içerir, çığ olaylarında en büyük etken yerde sıkışmış eski kar örtüsünün üzerine tipi sonucun taze karın yağmasıyla kalın, yeni bir tabakanın oluşması, kar örtüsünün içerdiği serbest su miktarına, arazinin özelliğine, kar katmanının yoğunluğuna, kar örtüsünün arazide bekleyiş süresine, kar tabakanın niteliği ve arazinin durumu en fazla çığ tehlikesini oluşturmaktadır. Eğimli araziler güneye bakan dik ve rüzgâr altı yamaçlar şiddetli bir kar tipisinden sonra 36 saatten fazla süreyle hava sıcaklığını 0 (sıfır) derecenin üzerinde olması, mevcut  eski kar üstüne yeniden 25 cm den fazla kar yağması ayrıca, tipi sırasında hızı saniyede 7 km yi aşan rüzgârın  24 saat süreyle devam etmesi, mevcut kar üstüne güneşin açıp karın hızla erimeye başlaması meteorolojik açıdan çığ oluşumu nedenleri arasında sayılmaktadır (Bilim ve Teknik Dergisi, 1997).

Türkiye’de Çığ Problemi

Türkiye’nin özellikle kuzey-kuzeydoğu ve doğu kesimlerinde, çığ olayına uygun topografik ve meteorolojik koşullara sahip dağlık alanlar mevcuttur. Ortalama yüksekliği 1000 m’yi geçen ve çığ oluşumuna uygun alanların yüzölçümü bu bölgeler içinde çok yüksek bir yüzdeye sahiptir. Dağlık alanların, Türkiye yüzölçümünün yaklaşık 1/3’ünü oluşturduğunu düşünecek olursak, çığ olayının meydana geldiği alanların yayılımının ne kadar büyük olduğu anlaşılır. Bu bölgelerde meydana gelen çığlar, yerleşim yerlerini, yolları, turistik tesisleri ve diğer bütün devlet yatırımlarını tehdit etmektedir. (Foto-21) Çığ olayının yerleşim yerlerine etkisi her afet türü gibi sosyal ve ekonomik açıdan olmaktadır. Ülkemizde çığ afetinin, sosyal etkileri hakkında fikir vermesi açısından; 1958 yılından beri Türkiye’de AFET kayıtlarına geçmiş 448 adet çığ olayındaki can kayıplarının miktarı verilebilir. Bu kaybın en çarpıcı örneği, 1991-1992 kış mevsiminde 328 kişinin hayatını kaybetmiş olmasıdır. Çığın sosyal etkisi sadece can kayıpları ile sınırlı değildir. Çığdan etkilenen alanlardaki maddi kayıpları karşılayamayan insanların bölgeden göç etmesi de bir sosyal sonuçtur. Ekonomik açıdan bakıldığında ise, bölgede çığların verdiği hasarların kısa sürede telafi edilememesinin getirdiği zorluklar nedeni ile oluşan üretim ve iş gücü kayıpları giderek artmakta ve bazı bölgelerin turizm potansiyeli dahi dolaylı olarak etkilenmektedir (Afet arşivi, 2008).

Foto 21 – Çığ oluşan bölgede çığ başlangıç bölgesi, çığ akıntı bölgesi, çığ durma bölgesi gösteren şekillendirme (www.meteor., 1998).

Çığların Oluşma Nedenleri

Çığların oluşma nedenleri genel olarak 7 başlık altında incelenebilir:

  1. Yağış
  2. Rüzgar
  3. Yamaç eğim açısı
  4. Yamaç yönelimi (Bakı)
  5. Sıcaklık
  6. Zayıf kar tabakalar
  7. Yamaç Örtüsü

Bilim adamları, kızıl gezegenin yüzeyinde meydana gelen çığın fotoğraflarını yayınladı. Bu görüntülerin çok önemli olduğunu belirten araştırmacılar, Mars’ın yüzeyinin son 1 milyon yıldır değişmediğine dikkat çekti (Foto-22).

Foto 22 – Mars da çığ düşmesi, Uzay Fotoğrafı (Haber ajansları, 2008).


Kuraklık “Yağışların, kaydedilen normal seviyelerinin önemli ölçüde altına düşmesi sonucu, arazi ve su kaynaklarının olumsuz etkilenmesine ve hidrolojik dengenin bozulmasına sebep olan doğal olay” olarak tanımlanabilir (Foto-23) (BMÇMS , 1997).

Foto 23 – Kuraklık ve susuz kalan canlılar (Stern raporu,2006).

Kuraklığın niteliklerini aşağıdaki gibi sıralayabiliriz:

  • Frekans
  • Şiddet
  • Süre
  • Etki Alanı

Kuraklığın önemli özellikleri ise şu şekilde sıralanabilir:

  • Başlangıç ve bitişinin belirsiz oluşu
  • Kümülatif artması
  • Aynı anda birden fazla kaynağa etkisi
  • Ekonomik boyutunun yüksek olması

Türkiye’de kuraklığa etki eden belli başlı faktörler arasında atmosferik koşullar, fiziki coğrafya faktörleri ve iklim koşulları yer almaktadır. Yeryüzünde iklim özelliklerinin meydana gelişinde fiziki coğrafya faktörlerinin önemli etkileri vardır. Bunlar denize yakınlık-uzaklık (karasallık derecesi), yükselti ve orografik özelliklerdir.

Türkiye yüksek bir ülkedir ve ortalama yükseltisi 1100 m den fazladır. Örnek olarak, ülkemizin deniz seviyesi ile 500 m arasında kalan alçak alanları ancak % 17,5 kadar iken, 1000 m’ den daha yüksek alanları ülke yüzölçümünün % 55’ den fazlasını meydana getirir. Bu durumun Türkiye’nin iklim koşulları üzerinde çok önemli etkiler yapacağı açıktır.

Kuraklık Çeşitleri

Kuraklığın literatürde tanımlanan birçok çeşidi olmakla üç belirgin kuraklık tipi vardır (Wilhite ve Glantz 1987). Bunlar;

  • Meteorolojik kuraklık,
  • Tarımsal kuraklık,
  • Hidrolojik kuraklık (DMİ,1998)

Nüfus Artışı Suya Etkisi

Bu gün Dünya nüfusunun 1/3’ü su sıkıntısı yaşıyor ve 1,1 milyar insan, temiz su eksikliği çekiyor. Zaten iklim değişikliği olmasa da, nüfusun çoğalması başlı başına milyarlarca insanın, sınırlı miktarda su elde etmesine sebep olmaktadır. Yükselen sıcaklık etkileriyle birlikte nüfusun çoğalması, milyarlarca insan için suyun statüsünde değişiklikler yapacaktır. Bir çalışmaya göre, 2 °C’lik sıcaklık artışı, 1-4 milyar insan için su kısıtlaması getirecektir. Özellikle, Afrika, Ortadoğu, Güney Avrupa, Güney ve Orta Amerika’nın bazı bölgeleri için su kısıtlaması söz konusu olacaktır. (Foto-24) Aynı zamanda, Doğu ve Güney Asya’da 1-5 milyar insan çok daha fazla suya ihtiyaç duyacaktır (Stern raporu, 2006).

Foto 24 – Kuraklık (Stern raporu, 2006).

Alibeyköy barajı gölü kurudu. Kuraklık Mimar Sinan’ın tarihi şaheserini ortaya çıkardı. Bütün haşmetiyle ihtişamıyla Mağlova Kemer’ini gördük. Ama madalyonun bir de öbür yüzü var. O da kuraklık. Neredeyse 1 yıldır İstanbul’a yağmur yağmıyor. Bu fotoğraflar insanı kara kara düşündürüyor. Anadolu Ajansı muhabirinin çektiği fotoğraflar kuraklığın boyutunu gözler önüne seriyor. Topraktaki çatlağı görenler gözlerine inanamadı.. Çatlaklar arasında gezmek neredeyse imkânsız. Rahatlıkla bir insanın ayağı içine girebilecek büyüklükte.. Bu barajın  dolması için çok yağmur yağması gerekecek (, 2007).

Foto 25 – Barajların kuruması (Erdoğan, 2007).


Kurak, yarı kurak ve az yağışlı alanlarda iklim değişiklikleri ve insan faaliyetleri de dahil olmak üzere, çeşitli faktörlerden kaynaklanan toprak bozulmasıdır.

Toprağın aşırı kullanımı, aşırı otlatma, sağlıksız sulama yöntemleri, ormanların tahribi ve özellikle son yıllarda ekolojik dengenin bozulması sonucunda meydana gelen iklim değişiklikleri, çölleşmeyi meydana getiren en önemli etkenlerdir (Foto-26).

Çölleşme ve kuraklık sorunları küresel bir nitelik taşımakta ve dünyanın bütün bölgelerini etkilemektedir. Bu sebeple çölleşmeyle mücadele etmek ve kuraklığın etkilerini hafifletmek için, uluslararası ortak bir eyleme ihtiyaç duyulmaktadır.

Foto 26 – Çölleşme (Çevre ve Orman Bakanlığı,1999).

Çöl ve cennet arasındaki çizginin ne kadar ince olduğunu görmenin en kolay yollarından biri Konya ovasındaki Karapınar ilçesinin güneybatısında yer alan çölleşme ile mücadele alanına gitmek (Foto-27). TEMA Vakfı (Türkiye Erozyonla Mücadele, Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı) (Foto-28). Konya temsilcisi Namık Ceyhan’ın anlattığına göre, “Karapınar, şiddetli rüzgâr erozyonu nedeniyle 1960’lı yıllarda göç tehlikesi ile karşı karşıya kalmış. Kumların rüzgârla taşınması sonucu kumul tepeleri yükselmiş, oluşan toz bulutları nedeniyle mera ve tarım arazileri verimliliğini kaybetmiş. Kum ve toz fırtınaları makineleri bozmuş, solunum hastalıkları baş göstermiş, çocuklar okula gidemez olmuş. Rüzgârla kalkan toz bulutları Konya-Adana karayolunda trafiği aksatmış hatta bazen yolun kapanmasına neden olmuş. Ve halk bölgeyi terk etmeye başlamış”…

Foto 27 – Tabakaların istiflenmesi ve kuraklık, Konya (Ntvmsnbs, 2007).
Foto 28 – Amazon ormanlarının yüzde 60’ının gelecek 20 yıl içinde çölleşeceği belirtiliyor (Deutshce welle, 2007).


İnsanların çeşitli aktiviteleri sonucunda meydana gelen “sera gazları” olarak nitelenen (karbon dioksit, di azot monoksit, metan, su buharı, kloroflorokarbon) gibi gazların miktarlarının artması sonucunda yeryüzüne yakın atmosfer tabakaları ve katı, yeryüzü sıcaklığının yapay olarak artması  “Küresel Isınma” olarak adlandırılır (Foto-29).

Foto 29 – Fabrikalardan çıkan zehirli gazlar küresel ısınmaya etken (Şenol, 2007).

Küresel ısınma, yerküre yüzeyinin ortalama sıcaklığında yükseliş göstermekte. 1800’lerin sonlarından beri küresel ortalama sıcaklık 0.4 ilâ 0.8 derece C civarında arttı. Birçok uzman’ın yaptığı hesaplara göre 2100 yılına kadar ortalama sıcaklık 1.4 ilâ 5.8 oC daha artacak. Bu artış oranı geçmiş artış oranlarından çok daha fazla olabilir.

Bilim adamları insan topluluğu ile doğal ekosistemin çabuk bir iklim değişimine uyum sağlayamayacağından endişe ediyorlar. Bir ekosistem özel bir bölgede, yaşayan organizmalardan ve fiziksel çevreden oluşur. Küresel ısınma çok miktarda zarara sebep olabilir, bu yüzden tüm dünya ülkeleri sınırlamaya yardım etmek için Kyoto Protokolü adlı antlaşma taslağı hazırladılar.

Küresel Isınmanın Sebepleri

Klimatolojistler (İklim Bilimi konusunda çalışan bilim adamları) 1800’lerin sonlarından beri meydana gelen küresel ısınmayı analiz ettiler. Klimatolojistlerin çoğunluğu insanoğlu faaliyetlerinin ısınmanın çok büyük bir miktarından sorumlu olduğuna karar verdilar. İnsanoğlu faaliyetleri Yerküre’nin doğal sera etkisini arttırarak küresel ısınmaya katkıda bulunuyor. Sera etkisi, güneş ışığını, gazları , atmosferdeki parçacıkları kapsayan karmaşık bir işlemle Yerküre’nin yüzeyini ısıtıyor. Sera gazları, ısıyı dünyanın atmosferine hapseden gazlara verilen isimdir. (En zararlı sera gazı, karbondioksittir. Kyoto Anlaşması, karbondioksidin yanısıra metan ve nitrus oksid gazlarının salınımını da düşürmeyi öngörüyor (Foto-30).

Foto 30 – Kutuplardaki buzulların toplu eriyişleri (Yılmaz, 2007)


Tarih boyunca sismik deniz dalgaları “gel-git dalgaları” şeklinde yanlış adlandırılmıştır. Doğal olarak, bu olaylar gel-gitle ilgili değildir. Günümüzde sismik deniz dalgaları yaygın olarak tsunami şeklinde adlandırılmaktadır (Japonca  “liman dalgaları” anlamına gelir). Tsunami, uzun mesafeler katedebilen ve çok aşırı dalga boyuna sahip okyanus dalgaları olarak tanımlanır. Bununla birlikte, tusnamiler büyük göllerde de oluşabilirler. Derin okyanuslarda tsunamilerin hızları saatte 800 km’ye kadar ulaşabilir.(Foto-31) Tsunami dalga boyları kıyıya yakın kesimlerde ortalama 9 m’dir, ancak boyu 30 m olan dalgalar da gözlenmiştir (Shield, 2004).

Foto 31 – Şehrin dalgalara teslimi (Yumi, 2007).

Tsunamiler Neden Oluşur?

Tsunamiler, büyüklüğü 6.5’tan fazla ve odak derinliği 50 km’den sığ olan depremlere bağlı olarak, tektonik olarak meydana gelen deniz dalgalarıdır. Bununla birlikte, deniz suyu kolonunun yer değiştirme derecesine bağlı olarak,  tüm denizaltı depremleri Tsunami üretmezler.

Tsunami yaratan başlıca kuvvetler aşağıdaki gibidir:

Deniz tabanındaki fay bloklarının ani hareketiyle meydana gelen denizaltı depremlerinin neden olduğu deniz suyunun düşey yönde yer değiştirmesi,

Deprem hareketlerinin bir sonucu olarak su kolonunun yatay yönde yer değiştirmesi. Denizde meydana gelen volkanik patlamalar (eğer Tsunami üretecek ise, bu patlamaların suyun önemli derecede yer değiştirmesini sağlaması gerekir),
Deniz tabanında hızlı kütle hareketleri (heyelanlar) (ancak bu hareketler, büyük çaplı Tsunamilerin oluşmasında çok ender olarak etkili olurlar)  (Shield, 2004) (Foto-32).

Foto 32 – Tsunami anı (, 2007).

Tsunamiler Nerede Meydana Gelir?

Tsunamilerle ilgili hasarların %90’ı Pasifik Bölgesi’nde ve ortalama her iki yıldan fazla bir sürede meydana gelmektedir. Son 190 yılda Havai Adalarında  bu tür 150 olay meydana gelmiş ve tahribat oldukça yaygın olmuştur. ABD’de 500,000 kişi 15 m yüksekliğindeki tsunami dalgalarının riski altında yaşamakta olup, tsunamiyle ilgili hasarlara karşı her yıl 26 milyon dolardan fazla bir harcama yapılmaktadır. Ayrıca 30 m yüksekliğe ulaşan  tsunami dalgalarının riski altında bulunan insan sayısı da 1.2 milyondur (White ve Haas, 1975). Havai Adalarının batı kıyısı en yüksek tsunami riski altındadır. Atlantik ve Akdeniz bölgeleri tsunami açısından sorunlu olmamakla birlikte, tsunamiler burada çok daha az yaygındır ve bu nedenle kayıtlar yetersiz olup, tsunamilerin dönüşüm periyotları genellikle bilinmemektedir. Bununla birlikte, M.Ö.1500’de Santorini (Yunanistan) yanardağının patlamasıyla tüm Doğu Akdeniz’de yayılan  tsunamiler meydana gelmiştir. Ayrıca 1775’te Lizbon (Portekiz) yakınlarında meydana gelen depreme bağlı olarak gelişen tsunamilerin bu kentte yaşayan 25,000 kişinin yaşamını yitirmesine neden olduğu tahmin edilmektedir (Shield, 2004) (Foto-33).

Foto 33 – Dev dalgalar (Yumi, 2005).

Tsunamilerin Etkileri Nelerdir?

Tsunamiler genellikle kıyılara yaklaştıklarında tehlikeli olurlar. Tsunamiler oluştuklarında okyanus dalgalarını kilometreler boyunca kıyılara doğru taşırlar ve geri çekilene değin insanları denize sürükleyebilirler. Tsunamiler; deprem, volkanik patlama veya heyelan gibi olayların etkisi sonucunda  büyük miktarda okyanus suyunun yerdeğiştirmesiyle meydana gelirler (Shield, 2004).

Tsunamiler Nasıl Tahmin Edilir ve Hangi Tür Cihazlar Kullanılır?

Tsunamilerin tahmini için iki yöntem kullanılır. İlk yöntem; bilgisayardan yararlanılarak farklı depremler için tsunami dalgalarının yüksekliğinin ne olabileceğinin tahmin edilmesidir. Bu bilgiler harita üzerine işlendiğinde, tsunami olduğunda kıyıdaki insanların oradan  uzaklaşabilmeleri için en uygun yolların hangileri olabileceği hakkında fikir elde edilir (Foto-34).

İkinci tahmin yöntemi, tsunami tehlikesi yaratan bir depremden hemen sonra o bölgedeki  tsunami uyarı merkezlerinden  yararlanılmasıdır. Bu istasyonlarda depremin büyüklüğü ve yeri, ayrıca  dalga ölçerler kullanılarak tsunami dalgalarının büyüklüğü belirlenmektedir. Önceki depremlerden kazanılan deneyimler, istasyonlarda çalışan uzmanlara kıyılar boyunca hangi bölgelerin en yüksek tsunami riskine sahip olabilecekleri hakkında fikir verir.  Bilgisayar kullanılarak tsunamilerin bu bölgelere ne kadar bir sürede ulaşabilecekleri de tahmin edilmektedir         (Shield, 2004).

Foto 34 – 1; Sakin deniz, 2; Tsunami öncesi, 3;Tsunami oluşum anı                   (National wether service, 2007).


Volkanik aktiviteler ülkemizin jeolojik gerçekliğinin bir sonucu olup yerleşim planlamasında risk faktörü olarak göz önünde bulundurulması gereklidir… Ancak bilimsel gerçeklik toplumsal panik nedeni haline getirilmemelidir. Asıl tehlike volkanın ve aktivitesinin yeterince iyi bilinmemesidir.

Arazi Kullanım Planlaması çalışmalarının amacı, doğal çevrenin güvenli, sağlıklı, çevreye ve kültürel değerlere duyarlı ve kamusal yarar çerçevesinde en iyi şekilde kullanılmasıdır. Bu amaca ulaşabilmek için yerleşimler üzerindeki doğal ve insan yapısı tehlike ve riski ortaya koymak, risk oluşturacak kentsel gelişimi ve yapılaşmayı engellemek, mevcut risklerin azaltılması gereklidir. Öncelikle tehlikeler belirlenir, ikinci aşamada ise riskler araştırılarak imar planlarının zarar azaltma önlemleriyle uyumlu olarak yeniden düzenlenmesi gerçekleştirilir.

Günümüzden 1,8 milyon yıl önce başlayarak bugüne kadar süregelen 4. Jeolojik zamanda (Kuvaterner), volkanik etkinlikler zaman zaman yoğunlaşmış, Hasandağı, Erciyes, Ağrı Dağı, Nemrut, Süphan ve Tendürek dağları gibi büyük volkan konileri meydana gelmiştir. Günümüze kadar değişik boyutlarda ulaşan bazı volkanik aktiviteler, aynı zamanda afet yönetimi açısından risk faktörü olarak kabul edilmektedir.

Günümüzde, Anadolu’da volkanizma sönmek üzeredir. Ancak, bazı yanardağlarda (Erciyes, Hasandağı, Büyük ve Küçük Ağrı dağları, Tendürek, Nemrut, Süphan dağları vb.) halen gaz ve buhar çıkışları gözlenmekte, Kuvaterner yaşlı bu genç yanardağlar günümüzde lav çıkarmamalarına karşın, çevrelerinde yer alan sıcak ve mineralize su kaynakları ile volkanik kökenli gaz ve su buharı çıkışları saptanıyor. Bu nedenleriyle birer aktif yanardağ olarak tanımlanabilirler (TMMOB JEOLOJİ MÜHENDİSLERİ ODASI, 2006).


Volkanlar; magmanın, gazların ve diğer malzemelerin fışkırdığı yüzeydeki bacalardır. Bunlar özellikle tektonik plaka sınırlarında bulunmakla birlikte, sıcak manto yükselimlerinin yer kabuğunda kırıldığı sıcak fışkırma noktalarında da gözlenirler. Bazı volkanlar şiddetli bir şekilde püskürürken, bir bölümü ise daha yavaş bir şekilde patlarlar. Şiddetli şekilde patlayan voklanlar; zehirli gazlar, piroklastik akıntılar (sıcak kaya ve kül parçalarını içeren akıntılar), nuee ardantes-kızgın bulut (hızla hareket eden, aşırı derecede sıcak gaz bulutları ve ince taneli küller) ve çok büyük hacimde küller gibi   yaşamı ve çevreyi tehdit edici ürünler üretirler. Volkanların moloz akmaları, depremler, taşkınlar, heyelanlar ve yangınlar gibi diğer doğal tehlikeleri tetiklemesi de olağan ve yaygındır.


 Kendisini çevreleyen katı durumdaki  kayalardan daha hafif olan ve magma adı verilen kayalar, gaz basıncının da etkisiyle, yüzeye doğru yükselirken yerkabuğundaki zayıf zonları kırabilirler. Bu durumda bir volkan patlaması meydana gelebilir ve magma ince ve hızlı şekilde akan türde ise, getirdiği gazlar kolayca kaçarak magma volkandan akar.  Eğer magma kalın ve vizkozitesi yüksekse, gazlar kolayca kaçamaz. Bu tür bir patlamada magma havada patlayarak tefra adı verilen parçacıklara ayrılır. Tefra, ince taneli külllerden ev boyutundaki bloklara kadar değişen parçalardan oluşabilir.

Pek çok volkan, patlamadan önce değişik şekilerde belirtiler gösterir. Herhangi bir volkan uyarı vermekesizin patlamasına rağmen, bazı olaylar bir sonraki patlamayla ilgili bazı göstergeler sunabilir.


Lav Akıntıları: Volkanizmanın en tipik göstergeleridir. Bazalt bileşimindeki lavlar 1m/gün’den 3 m/saniye’ye kadar değişen hızlarla akabilirler, ancak bunların insan yaşamını tehdit etme derecesi düşüktür. Lav akıntıları kaynağa yakın kesimlerde en yüksek hıza sahiptir ve kaynaktan olan uzaklık arttıkça, zeminle ve atmosferle olan temasları nedeniyle hızları azalır (Foto-35). Soğuma akıntının katılaşmasına neden olabilir ve akıntı katılaşan malzemenin oluşturduğu kanalın içinde akmaya devam edebilir (Foto-36).

Foto 35 – Lav akıntısı(Edward, 2004).
Foto 36 – Patlama (komor adaları) (Edward, 2005).

Domlaşma (kubbeleşme): Volkanlarda ciddi bir sorun olabilir. Volkan bacasında katılaşan malzeme yukarı doğru itilmeye maruz kalır ve volkanın kanatlarında sıcak veya soğuk kaya çığı şeklinde çöker veya ciddi zemin deformasyonlarına ve stabilite (duyraysızlık) sorunlarına yol açabilir (Foto-37).

Foto 37 – Domlaşma (İzmir Belediyesi, 1990).

Şiddetli Patlayan Volkanlar: Ciddi boyutta tefra püskürmesi tehlikesine neden olurlar (Foto-38). Önemli miktarda volkan blokları ve bombaları püskürme merkezinin çevresinde 5 km çapında bir alanın içine düşerler.(Şekil-9)

Foto 38 – Volkan patlaması (Asama dağı, Japonya) (Rabattin, Rocher,1783).
Şekil 9 – Volkan oluşum ve sonuçları.

Volkan Külleri: En fazla yayılan malzeme olup, tarım alanlarını kaplayabilir veya örtebilir, mahsulleri tahrip edebilir, şebekeleri ve makineleri tıkayabilir, mekanik aksamlarda ileri derecede yıpranmaya yol açabilir, hayvanların boğulmasına yüksek olmayan ve düz çatılarda aşırı yüklere neden olabilir (Foto-39).

Foto 39 – Volkanik kayaçlar (Atlas,2004).

Nues Ardentes-Kızgın Bulutlar: 6000C sıcaklıktaki kül, toz ve gaz karışımından oluşan bulutlardır. Bunlar, 10 km uzaklığındaki mesafelere 100 km/saat’lik hızlarla akabilirler.

Daha geniş ve yönlenmiş şekilde olan ve havada asılı konumdaki kaya tozları ile gazlardan oluşan akıntılar kül akıntısı veya piroklastik akıntı olarak adlandırılırlar. Bunlar, 200 km/saat’lik bir hızla 2.5 km’ye kadar olan uzaklıklara akabilirler
Volkanik patlamalardan kaynaklanan hava kirlenmesi ve bununla ilgili riskler kül yayılımıyla sınırlı kılınamaz (örneğin, volkan küllerinin M.Ö. 79’da Pompei’deki kumsalda yaşayanların ölümüne neden olduğu düşünülmektedir).
Büyük patlamalar ayrıca, 8-16 km yükseklikteki troposfer ile stratosfer arasındaki sınıra ulaşan volkanic tozlar nedeniyle atmosferik değişimlere de neden olurlar. Volkanik çamur, Japonca’da kullanılan bir sözcük olan lahar ile de ifade edilmekte olup, bunlar doğrudan patlamadan kaynaklanmışsa birincil, eğer başka nedenlerden dolayı ise ikincil lahar adı verilir (Foto-40). Laharlar volkanik patlama öncesinde, sırasında  veya sonrasında meydana gelebilirler ve sıcak veya soğuk malzemeden oluşabilirler(Foto-41,42). Volkanik patlamalar ilgili bölümde açıklanan tsunamilere de neden olabilirler (Şekil-10).

Foto 40 – Çamur akması (lahar) (OGDCAO, 2007).
Foto 41 – Akma (lahar) (Baran, 2004).
Şekil 10 – Dünyamızda volkanların dağılımları (Atlas dergisi, 2004).
Foto 42 – Volkan püskürmesi (Nevruzoğlu, 1970).


Şaşırtıcı olsa da, volkanbilimciler, etkin yanardağların sınıflandırılmasında fikir birliğine varmamışlardır. Bir yanardağın yaşam süresi, birkaç aydan birkaç milyon yıla kadar değişebilir. Bu tür bir sınıflandırma yapmak, insanların, hattâ bazen uygarlıkların bile varlık süreleri göz önüne alındığında anlamsız görünebilir. Örneğin, Dünya’daki yanardağların birçoğu, geçen birkaç binyılda birçok kez püskürmüşlerdir, ama günümüzde herhangi bir etkinlik göstermemektedirler. Bu tür yanardağların uzun ömürleri göz önüne alındığında çok etkin oldukları söylenebilir. Ancak, bizim ömürlerimiz düşünülürse, etkin değildirler. Bu tanımı daha da karmaşıklaştıran ise, harekete geçen ama püskürmeyen yanardağlardır. Bu yanardağlar etkin midir?

Bilim adamları genellikle, püsküren ya da yeni gaz çıkışları veya beklenmedik deprem etkinliği gibi hareketlilikler gösteren yanardağları etkin olarak kabul ederler. Birçok bilim adamı, yazılı tarihte püskürdüğü bilinen yanardağların da etkin olduğunu kabul ederler. Yazılı tarihin bölgeden bölgeye farklılıklar gösterdiğini, örneğin Akdeniz’de 3.000 yıl geriye, ABD’nin Pasifik kıyısında 300 yıl, Havai’de ise 200 yıl geriye kadar gittiğini göz önünde bulundurmak gerekir.

Uyuyan yanardağlar, şu an (yukarıdaki tanıma göre) etkin olmayan, ama her an hareketlenmesi ya da patlaması muhtemel yanardağlardır.

Sönmüş yanardağlar ise, bilim adamlarının bir daha püskürmelerini olası görmedikleri yanardağlardır. Bir yanardağın gerçekten sönmüş olup olmadığının belirlenmesi zordur. Örneğin, çanakların milyonlarca yıllık ömürleri olduğu bilindiğinden, 10 binlerce yıl püskürmemiş bir çanağın sönmüş değil uyuyan olarak tanımlanması gerekir. Yellowstone Ulusal parkında bulunan Yellowstone çanağı, en az 2 milyon yaşındadır ve 70 bin yıldan beri hiç püskürmemiştir, fakat bilim adamları tarafından sönmüş olarak tanımlanmaz. Doğrusu, çanak sık sık depremler yarattığı, etkin bir jeotermal sistemi bulunduğu ve yüzeyi hızlı değiştiği için, birçok bilim adamı tarafından çok etkin bir yanardağ olarak kabul edilir (Nevuzoğlu,1990).


Türkiye’de son 70 yılda çeşitli tehlikeler tarafından hasar gören konut sayısı 600.000 dolayındadır. Bu toplamın %66’sı depremlerden; %15’i su baskınlarından, %10’u yer kaymalarından, %7’si kaya düşmelerinden ve %2’si meteorolojik olaylardan ve çığ düşmelerinden kaynaklıdır. Bu doğal afetlerden can ve mal kaybı açısından en önemli olanı depremlerdir. Türkiye, tektonik özellikleri nedeniyle topraklarının % 98’i deprem riski altında bulunan bir ülkedir. Ülkemizde meydana gelen depremler gelişmiş ülkelere oranla daha fazla yıkım ve can kaybına sebep olmaktadırlar. Depreme hazırlıklı olmanın devlete yüklediği görevler başlıca iki bölümde toplanır. Birincisi, “afet yönetimi” adı verilen, daha çok deprem anında ve depremin hemen ardından yapılacak acil kurtarma, tedavi, barınma, yiyecek temini, yer hareketini kayıt şebekesini kurma ve yangın söndürme gibi çok çeşitli acil yardım ve haberleşme operasyonları için gerekli eğitim, malzeme ve teçhizat açılarından hazırlıkları içerir. Depreme hazırlıklı olmanın devlete yüklediği ikinci önemli görev ise “risk yönetimi” adı verilen vedepremde can ve mal kaybını en aza indirmek için yapılması gereken çalışmalardan oluşan kısımdır. Bu çalışmada ülkemizde meydana gelen doğal afetlerden en önemlisi olan depremler için “Risk Yönetimi”nin uygulanması ile elde edilecek kazanımlar ortaya konulmaya çalışılacaktır ( Özkul ve Erkan, 2007).

Ülkemizde meydana gelen depremlerin gelişmiş ülkelere oranla daha fazla yıkım ve can kaybına sebep olduğu açıktır. Bu depremler sırasında ölçülen yer hareketi göstergeleri genelde pek fazla olmamakla birlikte yapılar yeterli kapasiteye sahip olmadıkları için yıkılmakta ve insanların can ve mal kaybına uğramalarına sebep olmaktadırlar. Ülkemizdeki günlük uygulamalarda karşılaşılan binaların çoğunun, etüt, planlama, tasarım, inşa ve bakım evrelerinde herhangi bir yasal veya mesleki denetime tabi olmadan inşa edildikleri gerçekleşen depremlerde oluşan zararlardan ortaya çıkmaktadır ( Özkul ve Erkan, 2007).

Afetler; belirli bir coğrafi bölgede nispeten aniden ortaya çıkan, kolektif stres yaratan, önemli ölçüde kayıp yaratan ve toplumun yaşantısını sekteye uğratan olaylardır ( Özkul ve Erkan, 2007).


Depremler birer doğa olayı olup, tek başlarına afet olarak değil “tehlike” olarak kabul edilmelidir. Yerleşim birimi olmayan bir bölgede meydana gelecek deprem herhangi bir can ve mal kaybına yol açmayacağı için afet olarak kabul edilmez. Afet riski olabilmesi için tehlike unsurunun ve zarar görebilme özelliğinin bulunması gerekir (Şekil-11,12) (Özkul ve Erkan, 2007).

Şekil 11 – Afet Riski Oluşma Süreci (Özkul ve Erkan, 2007).
Şekil 12 – Tehlike, Zarar Görebilirlik Risk ve Afet Arasındaki İlişki                    (Özkul ve Erkan, 2007).

Risk, deprem yönetimi bağlamında, bir tehlikenin meydana gelmesi sonucunda oluşabilecek kayıplar olarak tanımlanabilir. Kentsel alanlarda nüfus, yapılar, kamusal hizmetler, sistemler ve sosyo-ekonomik etkiler “Risk Altındaki Elemanlar”ı oluşturur. Doğal afetlerde risk değerlendirmesinin resmi tanımı Birleşmiş Milletler Afet Yardım Koordinatörlüğü (UNDRO- Office of United Nations Disaster Relief Co-ordinator) tarafından 1979 yılında düzenlenen toplantısında bilim adamlarınca yapılmıştır. Buna göre; Herhangi bir coğrafi alanda belirli bir zaman diliminde belirli bir tehlike kaynaklı olarak, tehlikenin ortalama tekrar dönemi veri olarak alındığında, beklenen kayıp düzeyleri risk’i oluşturmaktadır [3]. Örneğin, herhangi bir bölgede herhangi bir zaman dilimi içinde deprem kaynaklı olarak beklenen can kayıplarını hesaplamak için;

1- O bölge için deprem şiddeti tekrar dönemi;

2- O bölgede bina türlerinin dağılımı;

3- Her bina türünün hasar görebilirlik işlevi;

4- Her bina türü için her hasar derecesinde beklenen can kayıplarının birleştirilmesi gerekir.

Risk, tehlike, hasar görebilirlik ve risk altındaki elemanların bir karışımı olarak saptanır. Bu bileşkelerden herhangi birindeki değişiklik, riski doğrudan etkiler. Risk Yönetimi; riskin tanımlanması, risk analizi ve risk miktarının belirlenmesinden oluşan sistematik bir süreç olarak tanımlanmaktadır . Deprem riski, depremin bir bölgeden ziyade bir başka bölgede olma ya da belli bir zaman aralığında belli bir bölgede ortaya çıkma olasılığının tahmini olarak tanımlanmaktadır (Özkul ve Erkan, 2007).


Bir olayın meydana getirebileceği olumsuz sonuçların tümünü risk kavramını oluşturmaktadır. Risk kavramından bahsedebilmek için belirli bir yerde belirli bir büyüklükte bir tehlike veya olayın olması, mevcut değerlerin bundan zarar görmesi, etkilenme veya zarar görebilme oranlarının tahmin edilebilir olması gerekir. Risk yönetimi ise, olası afet durumlarının belirlenmesi; oluşma olasılıklarının değerlendirilmesi; risk altındaki topluluk üzerindeki etkilerinin ne olabileceğinin saptanması; risk azaltıcı ölçütlerin belirlenmesi; tehdidi azaltıcı politikaların uygulamaya konulması gibi hususları içermektedir. Risk yönetimi; belirlenen tehlike ve risklerin, bir afet halini almadan atlatılması amacına yönelik önlem ve çalışmaların bir plan kapsamında yerine getirilmesidir. Risk Yönetimi çalışmasında; tehlike ve riskler belirlenmekte, risk senaryoları hazırlanmakta, korunma ve zarar azaltma önlemleri seçilmekte, sonuçlar güncel haritalar ve grafiklere ortaya konmakta, kullanılabilecek kaynak ve imkânlar belirlenmekte, afetten korunma ve afet müdahalesi için en uygun seçenek ve öncelikler hakkında kararlar alınıp uygulamaya geçilmektedir (Şekil-13). Deprem öncesinde ve sonrasında atılması gereken adımları Şekil 4’teki gibi özetleyebiliriz. Burada deprem öncesinde yapılması gereken çalışmalar risk yönetimi, deprem sonrasında yapılan çalışmalar afet yönetimi olarak adlandırılmaktadır (Özkul ve Erkan, 2007).

Şekil 13 – Afet öncesi ve sonrası (Özkul ve Erkan, 2007).

Depremin sebep olabileceği etkiler üç ana başlık altında toplanmaktadır; Ekonomik zararlar, Fiziksel zararlar, Sosyal zararlar. Ekonomik zararlar, ekonomik yaşam biçimi ve ilişkilerin nasıl düzenlendiği, yürütüldüğü, üretim ve geçim sağlamayla ilgili imkân ve kapasitelerin olası deprem felaketinden etkilenmelerini kapsamaktır. Fiziksel zararlar; insan eliyle oluşturulmuş yapılar, altyapılar, çevre, tarım, sanayi, üretim vb. gibi unsurlar ile toplumların fiziksel kapasiteleriyle ilgili olası afet etkilerini içermektedir. Sosyal zararlar; toplum nüfusu, nüfus yoğunluğu, yaş ve cinsiyet oranları, eğitim ve kültür düzeyleri gibi olası deprem etkilerini içermektedir. Deprem öncesinde depreme hazırlık için gerçekleştirilecek risk yönetimi çalışmaları bu üç etkiyi azaltmaya yönelik olacaktır (Özkul ve Erkan, 2007).


Depreme hazırlıklı olmanın devlete yüklediği görevler başlıca iki bölümde toplanır. Birincisi, “afet yönetimi” adı verilen, daha çok deprem anında ve depremin hemen ardından yapılacak acil kurtarma, tedavi, barınma, yiyecek temini, yer hareketini kayıt şebekesini kurma ve yangın söndürme gibi çok çeşitli acil yardım ve haberleşme operasyonları için gerekli eğitim, malzeme ve teçhizat açılarından hazırlıkları içerir. Özellikle 17 Ağustos 1999 depreminden sonra valilikler, yerel yönetimler, kamu kuruluşları ve çeşitli sivil toplum örgütleri “afet yönetimi” konusunda bilinçlenmişlerdir ve geçmişe oranla daha başarılı çalışmalar yapmaktadırlar. Depreme hazırlıklı olmanın devlete yüklediği ikinci önemli görev ise “risk yönetimi” adı verilen ve depremde can ve mal kaybını en aza indirmek için yapılması gereken çalışmalardan oluşmaktadır. Eğer “risk yönetimi” konusunda tam bir başarı elde edilebilirse ve en azından depremden sonra binaların depremi minimum hasar ile atlatması sağlanır ve tamamen göçmesi engellenebilirse “afet yönetimi” çalışmalarının büyük bir kısmına ihtiyaç kalmayacaktır. “Risk Yönetimi” başlıca üç kategoride toplanabilir:

a) Eğitim Hazırlıkları

b) Mevcut Yapıların Güçlendirilmesi

c) Yeni yapıların güvenli bir şekilde inşa edilmesi

Dört yıllık lisans eğitimi ile inşaat mühendisi ve mimar yetiştiren yaklaşık 37 üniversitenin büyük bir çoğunluğunda “Depreme Dayanaklı Yapı Tasarımı” dersi zorunlu olarak okutulmamaktadır. Bazı üniversitelerimizde bu konudaki dersler sadece seçmelidir. Dolayısı ile mimar ve mühendislerimiz “depreme dayanıklı yapı tasarımı” konusunda yeterli bilgi ve beceri sahibi olmadan mezun olmaktadırlar. Bu eksikliklerin, meslek içi kurslarla telafi edebilmek için yoğun çaba sarf edilmelidir. Aynı zamanda “depreme dayanıklı yapı tasarımı” dersinin içeriği ülkemizdeki tüm inşaat mühendisliği ve mimarlık bölümlerinden bilim adamlarının ortak görüşleri doğrultusunda belirlenmeli, bundan önceki depremlerde oluşan hasarların sebepleri irdelenmeli, yanlışlar ve hatalar öğrencilere aktarılmalıdır ( Özkul ve Erkan, 2007).

Ülkemizdeki yapı stokunun içerisinde depreme dayanıklı olan binalar ile olmayanların ayrımı maalesef yine depremler sayesinde ortaya çıkmaktadır. Özellikle son 15 yıl içerisindeki depremlerde çok büyük yaralar almış bir ulus olarak meydana gelecek yeni bir depremi beklemeden göçme riski taşıyan binaları tespit etmemiz gerekmektedir. Tüm yapıların, köprü ve viyadüklerin istisnasız hepsinin güçlendirilmesi mümkün değildir ancak ileri ülkelerde “Göçme riski taşıyan binaları bulup çıkartma” şeklinde uygulanan yöntem akılcı ve etkin bir yöntemdir. Depremlerde, can kaybı ve yaralanmalar daima ya tamamen ya da kısmen göçen binalarda gerçekleşmektedir. Bu sebeple “göçme riskli” binaların tespit edilip güçlendirilmesi sağlanmalı ve önümüzdeki günlerde oluşabilecek muhtemel depremlerde can kayıpları en aza, hatta sıfıra indirilmelidir ( Özkul ve Erkan, 2007).

  1.  Yeni Yapıların Güvenli Bir Şekilde İnşa Edilmesi

Özellikle 1999 Marmara depreminden sonra depreme dayanıklı yapı teşkil edilmesi konusunda oldukça ilerleme kaydedilmiştir. Halkımızın deprem konusunda daha çok bilinçlenmesi ile artık konut edinmek isteyenler dairenin kapısı, fayansı, boyası gibi ince işler yarine, yapının deprem güvenli olmasına dikkat etmektedirler. Özellikle hazır beton kullanımının zorunlu hale getirilmesi ile beton kalitesinde iyileşme olduğu söylenebilir. Depreme dayanıklı yapı tasarımında dikkat edilmesi gereken üç önemli nokta vardır, tasarım uygulama ve denetim. Tasarım aşamasında yapıyı teşkil edecek mimar ve mühendisin uyumlu şekilde hareket etmesi çok önemlidir. Genellikle mühendislerimizin yaptığı hatalar mimari kaygılar sebebiyle taşıyıcı sistemi olması gerektiği gibi tasarlayamamalarından kaynaklanmaktadır. Mühendislerimizin tasarım aşamasında dikkat etmeleri gereken noktaları kabaca şu şekilde sıralayabiliriz; ( Özkul ve Erkan, 2007)

• Güçlü Kolon-Zayıf Kiriş seçilmesi

• Depremden sonra yapının hizmete sokulabilmesi için yatay rijitiliğin büyük olması. (Deplasman kontrolü).

• Çerçeve sistemler yerine, perde yada, çerçeve-perde sistem teşkili.

• Taşıyıcı elemanların ve yük dağılımının yapıda burulma oluşturmayacak şekilde tasarlanması.

• Kolon-Kiriş birleşimlerinde çerçeve oluşturulması (Süreklilik Kavramı).

• Gereksiz ağır kütlelerden kaçınılması.

• Ağır cephe askılarının/panellerinin kullanılmaması.

• Kısa kolon oluşumuna sebebiyet verilmemesi.

• Tehlike katı oluşumunun engellenmesi.

• Bitişik nizam yapı teşkil edilmemesi, iki yapı arasında güvenli mesafe bırakılması.

• Kolonların konsollara oturmasının engellenmesi.

• Uç bölgelerde etriye sıklaştırması yapılması.

• Yapıda yatay ve düşey düzensizliklerin mümkün olduğu kadar bulunmaması.

• Zemin etüdünün doğru şekilde yapılması.

• Temel veya üst katlarda titreşim izolasyonu ve söndürücüler kullanılması.

Deprem güvenli olarak tasarlanmış bir yapının uygulama aşamasında projede öngörülen değerleri tümüyle sağlaması gerekmektedir. Bu konuda yapıyı tasarlayan mühendise düşen görev yapının inşası sırasında her aşamada kontrol ederek projenin doğru şekilde teşkil edilmesini sağlamaktır. Depreme dayanıklı yapı tasarımının son unsuru ise denetimdir. Yapıyı doğru şekilde tasarlayıp inşasının doğru şekilde uygulanmasını sağlayan mühendisin denetlenmesi, projenin doğru şekilde teşkil edildiğinin saptanması gerekmektedir. Bu amaçla kurulan yapı denetim firmalarının da devlet ve inşaat mühendisleri odası tarafından sıkı şekilde denetlenmesi yeni yapılacak yapıların deprem güvenli olarak inşa edilmesini sağlayacaktır ( Özkul ve Erkan, 2007).


Topraklarının %98’i Deprem riski altında bulunan ülkemizde ne yazık ki, depremler açısından bir devlet politikası oluşturulamamış, depreme yönelik geniş kapsamlı bir eğitim, gerek üniversitelerde gerekse sektörde çalışan teknik personel için yürütülememiştir. Yeniden düzenlenen deprem yönetmeliğinin hizmet içi eğitimler vasıtasıyla sektördeki mühendislere yeterince aktarılamamış olduğu düşünülmektedir. Yapısal kurallara uymayan tasarım ve uygulamalarla oluşan mevcut yapı stokumuz incelenip herhangi bir depremde tümüyle yıkılacağı düşünülen binaların güçlendirilmesi yada yıkılıp yeniden yapılması için herhangi bir çalışma yapılmamıştır.  Maalesef ülkemizde depreme dayanıklı yapılar ile depreme dayanıklı olmayan yapıların ayrımını yine depremlerin kendisi belirlemektedir. Bu sebeple acilen mevcut yapı stokunun tümü değerlendirilmeli ve olası depremde hasar görecek binalar boşaltılarak güçlendirilmeli ya da yıkılıp yeniden yapılmalıdır. Eğer “risk yönetimi” konusunda tam bir başarı elde edilebilirse ve en azından depremden sonra binaların depremi minimum hasar ile atlatması sağlanır ve tamamen göçmesi engellenebilirse “afet yönetimi” çalışmalarının büyük bir kısmına ihtiyaç kalmayacaktır. Doğal nedenlerden ötürü depremlerden kaçmanın olanaksızlığı düşünüldüğünde, sorunun hazırlık ve önceden planlama konusunda yoğunlaştığı görülmektedir. Depremleri olabildiğince az hasarlı atlatmak ve deprem sonrası yapılması gereken çalışmaların başarılı olması da yine deprem öncesi yapılacak çalışmaların başarısına bağlıdır. Unutulmamalıdır ki insan hayatının bedeli hiçbir şekilde ödenemez, o yüzden bundan sonraki depremlerde can kaybı yaşanmasını önlemek için devletin üzerine düşen görevleri eksiksiz olarak yapması gerekliliği açıktır. Risk yönetimi devletin depremler konusunda uygulaması gereken politikanın en önemli noktasını oluşturmaktadır ( Özkul ve Erkan, 2007).


ABD TAKVİM GAZETESİ., 2005. Kaya düşmesi.


ANATOLIAN, 1999. Adapazarı’nda sıvılaşma nedeniyle geriye yatmış bir bina.

ATEŞ., 2002. Sel akıntılarının Gücü.

ATLAS DERGİSİ., 2004. Dünyamızda Volkanların dağılımları.

BARAN., 2006. Sel akıntılarının gücü.

BİLİM VE TEKNİK., 1997.Çığ felaketi.

ÇELİK, 2004. Akma Türleri.


DAD, 2001. Depremde yıkılan yapı sayı verileri

DEUTSHCE WELLE., 2007. Amazon ormanlarının çölleşmesi.

DMİ., 1998. Hidrolojik kuraklık.

DÖNEKLİ., 2004. Kütle hareketleri şekilleri ve Çamur akması.

EDİRNE BELEDİYESİ., 2006. Nehir taşkını.

EDWARD., 2004. Lav akıntısı.

ERDOĞAN., 2007. Barajların kuruması.

ERTUĞRUL., 2004. Kayma Açısı Ve Düzlemleri

GÜMÜŞHANE BELEDİYESİ., 2005. Kaya düşmesi

İNTERNETHABER.COM,. 2007. Barajların dolması

İZMİR BELEDİYESİ., 1990. Domlaşma.

JMO., 2005. Toprak kayması.

KILIÇ., 2004. Devrilme Türleri.

LEARN-HAZARDS, 2008. Doğal afetler kaynakları.

MERİN BELEDİYESİ., 2007. Göçme oluşumu.

MURAT., 2007. Akma

NATİONAL WETHER SERVİCE., 2007. Tsunami oluşum

NEVRUZOĞLU , 1970. Volkan püskürmesi.

NTVMSNBS., 2007. Tabakaların istiflenmesi ve kuraklık, (Konya)

OGDCAO., 2007. Çamur akması (lahar)

OZTAŞKIN., 2005. Heyelan

ÖZKUL,B., ERKAN, A., 2007. Risk Yönetimi.

RABATTİN VE ROCHER., 1783. Volkan patlaması (Asama dağı,Japonya).

SHIELD, 2007. Ne zaman, Ne kadar deprem olabilir?

SIZINTI., 2007. Heyelan risk haritaları.


STERN RAPORU., 2006. Kuraklık ve susuz kalan canlılar.

ŞENOL., 2007. Fabrikalardan çıkan zehirli gazlar küresel ısınmaya etkileri.


FOTOĞRAFI HABER AJANSLARI., 2008. Mars da çığ düşmesi.

TRT., 2008. Aşırı doygun zeminin kayması.

VARNES., 1978. Kütle hareketleri sınıflandırması.

WİKİPEDİA., 2007. Göçmeler ve Toprak kaymaları.

WİLHİTE VE GLANTZ ., 1987. Belirgin kuraklık tipleri.

WWW.BİLİM.BİZ., 2006. Heyelan sonucunda yamaçlarda oluşan basamaklar.

WWW.DİYADİN.NET, 2007. Büyük heyelanların topografyada bıraktıkları izler.

WWW.METEOR. GOV.TR., 1998. Çığ oluşan bölgeler.


YILMAZ., 2007. Kutuplardaki buzulların toplu eriyişleri.

YUMİ., 2007. Şehrin dalgalara teslimi.

ZİN., 2002. Çığ.

Bir Cevap Yazın